فاطمه رنجبر : پژوهشگر ادبیات و جامعه

ترجمه بخشی از کتاب : جنسیت و ساخت زنانگی‌های مسلط، هژمونیک و تقابلی / جاستین شارلبوا

فاطمه رنجبر

مفاهیم زنانگی‌های مسلط، هژمونیک، فرودست و تقابلی، سازه‌های نظری لازم را برای بررسی تجربی نحوه شکل‌گیری انواع زنانگی در نهادهای اجتماعیِ مدرسه، محیط کار و رسانه فراهم می‌کنند. بااین‌حال، ابتدا لازم است برخی از کنش‌های جنسیتی‌ای که زنانگی‌های مسلط را تشکیل می‌دهند، به‌طور موقت شناسایی کنیم. یک شکل مسلط از زنانگی، اگر رابطه‌ای سلسله‌مراتبی و مکمل با مردانگی هژمونیک را مشروعیت ببخشد، می‌تواند هم‌زمان هژمونیک نیز باشد. بار دیگر باید تأکید کرد ویژگی‌هایی که در اینجا شناسایی می‌کنم، نه انحصاری و فراگیرند، نه ثابت؛ بلکه با توجه به موقعیت و فرهنگ تغییر می‌کنند و در طول تاریخ نیز دگرگون می‌شوند. در ادامه، برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های سازنده زنانگی مسلطِ سفیدپوستانِ طبقه متوسط را شرح می‌دهم... ظاهر جسمانی لاغری را می‌توان یکی از عناصر تعیین‌کننده زنانگی مسلط معاصر دانست. فراگیری این آرمان در رسانه‌های چاپی، تصویری و مجازی بازتاب یافته است؛ رسانه‌هایی که تصاویری از زنان بسیار لاغر و نحیف ارائه می‌کنند و این تصاویر به‌عنوان الگوهای فرهنگی، معیاری برای سنجش زنان از خود و تلاش آنان برای شبیه‌شدن به این الگوها عمل می‌کنند.این آرمان فرهنگی را می‌توان در طیف گسترده‌ای از محصولات مشاهده کرد؛ از پویانمایی‌هایی که ظاهراً بی‌ضررند تا فیلم‌هایی که مخاطبان بزرگسال را هدف قرار می‌دهند. مجله‌های زنان از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا بدن زنانه را همچون پروژه‌ای ترسیم می‌کنند که دائماً به نظارت، اصلاح و ترمیم از طریق رژیم غذایی، استفاده از لوازم آرایشی و کرم‌های ضدپیری نیاز دارد (Gill 2007, 187; Wolf 1991, 65).اختلالات خوردن، پیامد ویرانگر ایدئال‌سازی فرهنگیِ لاغری هستند. نکته مهم آن است که زنانی که از بی‌اشتهایی عصبی رنج می‌برند، لزوماً بیمار روانی نیستند؛ بلکه می‌توان آنان را افرادی دانست که می‌کوشند با هنجارهای جنسیتی مطابقت پیدا کنند و زنانگی مسلط را در بدن خود مجسم سازند.نائومی ولف (1991) نکته مهمی را مطرح می‌کند: آرمان فرهنگی لاغری نه نشان‌دهنده وسواس نسبت به زیبایی، بلکه بازتابی از تأکید بر اطاعت زنان است (187). بنابراین، بدن نحیف زن مبتلا به بی‌اشتهایی عصبی، نمادی از خویشتن‌داری، انضباط و در نهایت، تسلیم‌شدن در برابر معیارهای سخت‌گیرانه زنانگی مسلط است.جوانی نیز در بسیاری از زمینه‌ها یکی دیگر از ویژگی‌های بنیادی زنانگی مسلط به شمار می‌رود. این آرمان، به‌ویژه در صنعت موسیقی و سینما، اهمیت زیادی دارد. در اینجا نیز استانداردی دوگانه وجود دارد: موهای خاکستری و چین‌وچروک صورت، برای مردان نشانه تمایز و شخصیت تلقی می‌شوند، اما زنان را به حاشیه می‌رانند؛ زنانی که در نتیجه می‌کوشند نشانه‌های آشکار پیری را پنهان کنند (Dull and West 2002, 135). در واقع، بازیگران مردِ میانسال و سالخورده اغلب در کنار زنان جوان‌تر ایفای نقش می‌کنند، اما حالت معکوس آن بسیار نادر است. رونق صنعت جراحی زیبایی را می‌توان نمود افراطی فرهنگی دانست که جوانی را با زیبایی برابر می‌گیرد.نگاه‌کردن به بدن زنانه به‌عنوان پروژه‌ای که به بهبود و نوسازی مداوم نیاز دارد، در پژوهش مهمی که دال و وِست (2002) انجام داده‌اند، به‌خوبی بازتاب یافته است. این دو پژوهشگر با جراحان زیبایی و بیمارانی که پیش‌تر تحت عمل جراحی قرار گرفته بودند، مصاحبه کردند و نشان دادند که روایت‌های مصاحبه‌شوندگان درباره جراحی زیبایی، ارتباطی جدایی‌ناپذیر با تحقق و اجرای جنسیت دارد برای مثال، جراحان ادعا می‌کردند تمایل زنان به انجام جراحی، امری عادی و تعجب‌برانگیز نیست؛ زیرا هنجارهای فرهنگی حکم می‌کنند که زنان باید به ظاهر خود اهمیت بدهند. بیماران نیز ظاهراً این هنجار را درونی کرده بودند؛ زیرا با مقایسه جراحی زیبایی با آرایش‌کردن، اهمیت آن را کم‌رنگ جلوه می‌دادند (Dull and West 2002, 134). دال و وِست استدلال می‌کنند که تصور فرهنگی از بدن زنان به‌عنوان بدنی نیازمند ترمیم، بر استدلال مبتنی بر تفاوت‌های طبیعی تکیه دارد. این استدلال، تصمیم به انجام جراحی را عملاً به یک ضرورت اخلاقی تبدیل می‌کند، نه صرفاً گزینه‌ای زیبایی‌شناختی (136). بنابراین، جراحی زیبایی فقط با هدف بهبود ظاهری انجام نمی‌شود؛ زیرا چنین هدفی ممکن است بازتاب خودشیفتگی شخصی تلقی شود، بلکه برای ترمیم بدنی انجام می‌گیرد که ناقص یا معیوب تصور شده است.پژوهش دال و وِست نشان می‌دهد که هنجارهای فرهنگی مربوط به زنانگی، زنان را تشویق می‌کنند تا ظاهر خود را دائماً زیر نظر داشته باشند و حتی به انجام اقدامات زیبایی پرهزینه و بالقوه خطرناک روی آورند. همان‌گونه که رژیم‌های غذایی یا ورزش‌کردن افراطی می‌تواند به سلامت فرد آسیب بزند، اقدامات زیبایی نیز ممکن است با پیامدهای نامطلوب همراه شوند و سلامت یا ظاهر فرد را به‌طور دائمی آسیب‌پذیر کنند.لمب و براون (2006, 14) نکته مهمی را مطرح می‌کنند: هنجارهای اجتماعی به دختران می‌آموزند که ظاهرشان مهم‌تر از توانایی‌ها و کارهایی است که می‌توانند انجام دهند. منظور لمب و براون، لباس‌های مد روزی مانند شلوار جین و پیراهن‌های بسیار تنگ است که حرکت را محدود می‌کنند و در نتیجه، فعالیت را کاهش می‌دهند.به‌طور مشابه، هنجارهای فرهنگی‌ای که بدن زنان را ناقص و نیازمند اصلاح می‌دانند، این پیام را منتقل می‌کنند که ظاهر زن از قابلیت‌ها و توانمندی‌های او مهم‌تر است. زنان می‌توانند از طریق رژیم غذایی و ورزش بکوشند زنانگی مسلط را در بدن خود مجسم کنند و ظاهر جوان خود را حفظ نمایند؛ بااین‌حال، جذابیت دگرجنس‌گرایانه را نیز می‌توان یکی از عناصر بنیادی زنانگی مسلط دانست؛ بنابراین، زنانگی نه‌تنها از طریق شیوه‌های فردیِ مدیریت بدن، بلکه از طریق ارزیابی مردان از زنان نیز ساخته می‌شود. با وجود تلاش زنان برای تغییر بدن خود، مردان از قدرت ارزیابی جذابیت جسمانی آنان برخوردارند و ازاین‌رو، در جایگاه قدرتمندی به‌عنوان داوران جذابیت جنسی زنان قرار می‌گیرند. تمایلات جنسی بازتاب‌دهنده برداشت‌های ذات‌گرایانه از تفاوت‌های جنسیتی، تمایلات جنسی زنان به‌صورت اجتماعی منفعل و تمایلات جنسی مردان فعال ساخته می‌شود (Weedon 1987, 35). این دوگانگی در تمایلات جنسی مردانه و زنانه، بر پیش‌فرض دگرجنس‌گرایی استوار است.زنان افرادی تلقی می‌شوند که در پی روابط دگرجنس‌گرایانه متعهدانه‌اند، درحالی‌که مردان همچون شکارچیان جنسی به تصویر کشیده می‌شوند (Tolman 2002, 5). همان‌گونه که پیش‌تر بحث کردم، «گفتمان غریزه جنسی مردانه» تمایلات جنسی آسیب‌زای مردان را عادی و طبیعی جلوه می‌دهد؛ درحالی‌که «گفتمان آزادی جنسی» ــ که از نظر نظری برای مردان و زنان هر دو در دسترس است ــ برای زنان دشوارتر قابل‌استفاده است.در نتیجه، زنان با استانداردی دوگانه در حوزه تمایلات جنسی مواجه‌اند: از آنان انتظار می‌رود جذابیت جنسی داشته باشند، اما بیش از حد جنسی یا بی‌پروا به نظر نرسند؛ زیرا در غیر این صورت ممکن است با برچسب‌هایی مانند «هرزه» یا «روسپی» مواجه شوند (Eder 1995, 129).نبود گفتمان‌هایی که تمایلات جنسی زنان را فعال و مبتنی بر میل نشان دهند، بیانگر آن است که دوگانه «باکره/روسپی» همچنان در جامعه معاصر آمریکا رواج دارد (Brown 2003, 103; Tolman 2002, 11) و می‌تواند عاملیت جنسی زنان را سرکوب کند. اعتمادبه‌نفس ایدئولوژی جنسیتیِ مبتنی بر تفاوت‌های مکمل، که زیربنای رابطه میان مردانگی هژمونیک و زنانگی هژمونیک را تشکیل می‌دهد، زنانی را که بیش‌ازحد اعتمادبه‌نفس یا بلندپرواز هستند، دلسرد و انگ‌گذاری می‌کنند. درحالی‌که مردان به دلیل نشان‌دادن اعتمادبه‌نفس، با صفاتی مانند «قاطع»، «اهل پیشرفت و تلاش» و «مرد جذاب و موفق» مورد تشویق قرار می‌گیرند، زنان به‌عنوان افرادی دیده می‌شوند که از مرزهای زنانگی متعارف فراتر رفته‌اند و در نتیجه، با برچسب‌های تحقیرآمیزی مانند «پرخاشگر»، «زنیکه» یا «هرزه» مواجه می‌شوند (Schippers 2007, 95).اعتمادبه‌نفس و بلندپروازی را می‌توان ویژگی‌هایی اساسی برای کسانی دانست که در پی موفقیت هستند. نکته مهم آن است که تحقیر اعتمادبه‌نفس و بلندپروازی زنان نشان می‌دهد موفقیت، مردانگی را تأیید می‌کند، اما زنانگی را زیر سؤال می‌برد (Kimmel 2008, 251). این استاندارد دوگانه زمانی روشن‌تر خواهد شد که به مسئله‌ای بپردازم که زنان به دلیل برخورداری از توانایی رهبری قوی و شایستگی حرفه‌ای با آن مواجه‌اند و به‌خاطر این ویژگی‌ها انگ‌گذاری می‌شوند.در جامعه سفیدپوست و طبقه متوسط آمریکا، بدنی لاغر، جوان و از نظر جنسی جذاب، همراه با شخصیتی که بیش‌ازحد قاطع و سلطه‌گر نباشد، از عناصر بنیادی زنانگی مسلط به شمار می‌رود. این کنش‌های جنسیتی، هنگامی که برای ایجاد و حفظ رابطه‌ای نابرابر میان مردان و زنان و میان مردانگی و زنانگی به کار گرفته شوند، هم‌زمان زنانگی هژمونیک را نیز شکل می‌دهند.بدیهی است که زنان به‌طور اجباری تصاویر زنانگی هژمونیکی را که رسانه‌ها و فرهنگ عامه ترویج می‌کنند، درونی نمی‌سازند؛ بلکه خودشان فعالانه انتخاب می‌کنند بدن‌هایشان را به شیوه‌های مختلف بیارایند و شکل دهند. این امر به تثبیت برتری این تصاویر کمک می‌کند و گاهی نیز به فرودستی زنان می‌انجامد.در واقع، می‌توان گفت زنان از درجه‌ای معین از قدرت برخوردارند؛ قدرتی که در توانایی آنان برای خرید محصولات مرتبط با رژیم غذایی و مد و پوشاک نمود پیدا می‌کند. بااین‌حال، میان تحقق مردانگی هژمونیک و تحقق زنانگی هژمونیک تفاوتی اساسی وجود دارد. مردانگی هژمونیک از طریق تلاش و توانایی شخصی به دست می‌آید، اما زنانگی هژمونیک برای مردان اجرا می‌شود و در نهایت، تحقق آن به تأیید مردان وابسته است.مهم‌ترین نماد موفقیت یک زن در مجسم‌کردن زنانگی هژمونیک، برقراری یک رابطه دگرجنس‌گرایانه غیرصرفاً دوستانه و عاطفی است.

Justin Charlebois(2011) Gender and the construction of dominant, hegemonic, and oppositional femininities, Published by Lexington Books

نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم

دکتر وی. باسیل هانس
استاد پژوهشی، دانشگاه سرینیواس در منگلور، کارناتاکا، هند
vhans2011@gmail.com

منتشرشده توسط انتشارات Infogain. این مقاله با دسترسی آزاد و تحت مجوز CC BY منتشر شده است:
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

ترجمه متن از انگلیسی : فاطمه رنجبر

چکیده

قرن بیست‌ویکم شاهد دگرگونی بزرگی در نقد ادبی بوده است؛ دگرگونی‌ای که به‌واسطه فناوری‌های نوین، شیوه‌های تازه اندیشیدن، و تغییرات اجتماعی و سیاسی شکل گرفته است. گسترش علوم انسانی دیجیتال، پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا، و مطرح‌شدن صدای مردم سراسر جهان و گروه‌هایی که اغلب نادیده گرفته می‌شوند، از جمله موضوعات مهمی هستند که این رشته را دگرگون می‌کنند. این مقاله بررسی می‌کند که چگونه ظهور فناوری‌های هوش مصنوعی و پلتفرم‌های آنلاین، گفت‌وگوی ادبی را برای همگان دسترس‌پذیرتر کرده و شیوه‌های سنتی اندیشیدن درباره نقد را به چالش کشیده است. همچنین مقاله به این موضوع می‌پردازد که چگونه سیاست‌های هویتی، نظریه تروما و نقد استعمارزدایانه، قوانین و روش‌های شکل‌گرفته در سنت ادبی را تغییر داده‌اند. این مقاله با بررسی این تحولات پویا، تصویری جامع از چگونگی تغییر، مقاومت و بازاندیشی نقد ادبی در فرهنگی ارائه می‌دهد که هر روز پیچیده‌تر می‌شود.

مقدمه

در قرن بیست‌ویکم، نقد ادبی به حوزه‌ای پویا و چندبُعدی تبدیل شده است که پیچیده‌تر شدن جهان را بازتاب می‌دهد. در گذشته، نقد ادبی اغلب بر تعداد محدودی از کتاب‌ها و روش‌های شناخته‌شده استوار بود. اما امروزه نقد ادبی گشوده‌تر شده، افراد و دیدگاه‌هایی از حوزه‌های گوناگون را دربر می‌گیرد و نسبت به تغییرات فناوری، سیاست و جامعه در سراسر جهان واکنش نشان می‌دهد. مرزهایی که پیش‌تر ادبیات و تفسیر آن را از یکدیگر جدا می‌کردند، کم‌رنگ‌تر شده‌اند و همین امر به شکل‌گیری شیوه‌های تازه‌ای از اندیشیدن درباره موضوعاتی چون رسانه‌های دیجیتال، مسائل زیست‌محیطی، هوش مصنوعی، و دغدغه‌های مربوط به نژاد، جنسیت و هویت انجامیده است.

امروزه پژوهشگران ادبی دیگر تنها به مطالعه آثار چاپی و نظریه‌های قدیمی نمی‌پردازند. ابزارهای دیجیتال و پلتفرم‌های اینترنتی، تحلیل ادبی را گسترده‌تر کرده‌اند و راه‌های تازه‌ای برای فهم، همکاری و دسترسی آسان‌تر به متون فراهم آورده‌اند. در همین حال، صداهای گروه‌هایی که از نظر تاریخی به حاشیه رانده شده‌اند، اهمیت بیشتری یافته‌اند و با دیدگاه‌های اروپامحور و مردسالارانه‌ای مخالفت می‌کنند که بخش بزرگی از نظریه ادبی قرن بیستم را شکل داده بودند. نتیجه نهایی، فضایی زنده و در حال تغییر است که در آن نقد ادبی نه‌تنها به بررسی ادبیات می‌پردازد، بلکه نظام‌های قدرت و دانش را که ادبیات را شکل می‌دهند نیز به پرسش می‌کشد.

این مقاله درباره مهم‌ترین تغییراتی بحث می‌کند که نقد ادبی را در قرن بیست‌ویکم شکل داده‌اند. این تغییرات شامل ظهور علوم انسانی دیجیتال، تأثیر اندیشه‌های پسابشری، اهمیت نقد بوم‌گرا، و تأثیرات مداوم رویکردهای هویت‌محور و استعمارزدایانه است. هدف ما این است که با بررسی این گرایش‌ها دریابیم نقد ادبی چگونه امروزه به ما کمک می‌کند تا متون را بهتر بفهمیم و همچنین درباره مسائل فرهنگی و اخلاقی گسترده‌تر بیندیشیم.

پرسش‌های پژوهش

۱. ابزارهای دیجیتال و پلتفرم‌های اینترنتی چه تغییراتی در شیوه انجام نقد ادبی و میزان دسترسی‌پذیری آن ایجاد کرده‌اند؟

۲. نظریه‌های انتقادی معاصر مانند پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا و نظریه استعمارزدایی چگونه شیوه خواندن و فهم آثار ادبی را تغییر داده‌اند؟

۳. نقد ادبی در پرداختن به مسائل جهانی معاصر مانند تغییرات اقلیمی، نابرابری نظام‌مند و نظارت دیجیتال چه نقشی ایفا می‌کند؟

۴. ورود صداها و هویت‌هایی که از جریان اصلی کنار گذاشته شده‌اند، چه تأثیری بر شکل‌گیری قوانین/مجموعه‌های جدید ادبی و شیوه‌های اندیشیدن درباره آن‌ها داشته است؟

۵. نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم تا چه اندازه توانسته است تحلیل دانشگاهی و گفت‌وگوی عمومی را با یکدیگر پیوند دهد؟

اهداف

۱. بررسی تغییرات بزرگ نظری و روشی که نقد ادبی را در قرن بیست‌ویکم دگرگون کرده‌اند.

۲. بررسی این‌که جهانی‌شدن، فناوری دیجیتال و رویکردهای میان‌رشته‌ای چگونه شیوه انجام تحلیل ادبی را تغییر داده‌اند.

۳. بررسی تأثیر چارچوب‌های انتقادی معاصر، مانند پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا و نظریه استعمارزدایی، بر شیوه خواندن و فهم ادبیات.

۴. نشان دادن این‌که نقد ادبی چگونه می‌تواند به برجسته‌سازی صداهایی که اغلب نادیده گرفته می‌شوند کمک کند و هنجارهای تثبیت‌شده را به چالش بکشد.

۵. بررسی میزان سودمندی و اهمیت نقد ادبی در پرداختن به چالش‌های مهم فرهنگی، سیاسی و زیست‌محیطی در جهان امروز.

۲. مرور ادبیات پژوهش

حوزه نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم به دلیل شکل‌گیری شیوه‌های تازه اندیشیدن و به‌کارگیری فناوری‌های دیجیتال، دگرگونی‌های بسیاری را تجربه کرده است. نخستین دیدگاه‌های ارائه‌شده از سوی یک متخصص نشان می‌دهد که علوم انسانی، به‌ویژه مطالعه ادبیات تطبیقی، برای سازگار شدن با رسانه‌های جدید با دشواری‌هایی روبه‌رو است. به گفته آنان، هرچند نشر اینترنتی می‌تواند پژوهش را بهبود بخشد، بسیاری از پژوهشگران در پذیرش این تغییرات تردید دارند؛ زیرا فناوری را نیرویی نامطلوب و مزاحم می‌دانند. این تردید بر میزان پذیرش گسترده روش‌های دیجیتال در مطالعات ادبی تأثیر می‌گذارد.

منتقدی دیگر، نقد بوم‌گرا را به‌عنوان رویکردی مهم معرفی می‌کند که به افراد و پژوهشگران حوزه‌های گوناگون امکان می‌دهد ادبیات را در ارتباط با مسائل زیست‌محیطی بررسی کنند. آنان بر اهمیت گردآوردن دیدگاه‌های علمی مختلف برای پرداختن به مشکلات فوری، مانند تغییرات اقلیمی، تأکید می‌کنند. این امر نقد ادبی را به بخشی مهم از گفت‌وگو درباره محیط زیست تبدیل می‌کند.

متخصص سوم با بررسی چگونگی بازنمایی طبیعت در ادبیات، این دیدگاه را با جزئیات بیشتری گسترش می‌دهد. اثر او الگوی انسان‌محور رایج را نقد می‌کند و خواستار نگاهی زیست‌محور است؛ نگاهی که طبیعت را نیرویی فعال می‌داند که شایسته شنیده‌شدن و بازنمایی است. این تغییر، بازاندیشی در رابطه میان فرهنگ و جهان طبیعی را ضروری می‌سازد و سلسله‌مراتب تثبیت‌شده را به چالش می‌کشد.

منتقدی دیگر نیز تصویری جامع از نقد ادبی معاصر ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه چارچوب‌های نظری گوناگون آن را شکل داده‌اند. او درباره آثار شخصیت‌های مهمی مانند استنلی فیش و ادوارد سعید سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که امروزه راه‌های بسیار متفاوتی برای فهم ادبیات وجود دارد. این تنوع بخشی از گرایشی گسترده‌تر در مطالعات ادبی به سوی ...گشودگی بیشتر نسبت به دیدگاه‌ها و شیوه‌های گوناگون انجام پژوهش.

بحث‌هایی نیز درباره این موضوع وجود دارد که پژوهش دیجیتال همچنان محل مناقشه است و نشان می‌دهد جامعه دانشگاهی درباره اهمیت علوم انسانی دیجیتال دچار اختلاف‌نظر است. او از نشریات مهمی انتقاد می‌کند که به این نکته توجه ندارند که روش‌های دیجیتال می‌توانند شیوه انجام پژوهش ادبی و ارتباطات علمی را دگرگون کنند. برخی متخصصان با این دیدگاه موافق‌اند. آنان افزایش علاقه به نقد بوم‌گرا در مطالعات رنسانس را مشاهده می‌کنند و خواستار رویکردی فعال‌تر و درگیرانه‌تر نسبت به ادبیات محیط‌زیستی هستند. آثار آنان نشان می‌دهد که پژوهشگران ادبی باید ضمن توجه به زمینه‌های تاریخی، با مسائل زیست‌محیطی معاصر نیز روبه‌رو شوند.

منتقدی دیگر پویایی‌های نقد ادبی را عمیق‌تر بررسی می‌کند و بر چگونگی تأثیر متقابل گفتمان فکری و مشارکت عمومی تمرکز دارد. او می‌گوید ادبیات از طریق تبادل میان افراد شکل می‌گیرد؛ دیدگاهی که با تصور نخبه‌گرایانه بودن نقد ادبی مخالفت می‌کند. منتقدی دیگر نیز با این دیدگاه موافق است و درباره این سخن می‌گوید که علوم انسانی دیجیتال چگونه شیوه تحلیل و حفظ متون ادبی را، به‌ویژه از نظر روش‌های نوین، تغییر داده است. رشد ادبیات الکترونیک، که با مجموعه‌ای از مشکلات خاص خود همراه است، نیازمند شیوه‌های تازه‌ای برای تحلیل ادبی است؛ شیوه‌هایی که دشواری‌های رسانه‌های دیجیتال را در نظر بگیرند.

یکی از صاحب‌نظران حوزه نقد نشان می‌دهد که نظریه ادبی به‌تدریج نسبت به استفاده از رویکردهای تجربی گشوده‌تر می‌شود و خواستار بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال برای آسان‌تر کردن پژوهش است. تحلیل او نشان می‌دهد که حرکتی به سوی روش‌های کمی در جریان است؛ به این معنا که نقد ادبی در آینده بیش‌ازپیش برای پشتیبانی از بحث‌های نظری، بر روش‌های داده‌محور تکیه خواهد کرد.

این مرور ادبیات پژوهش با دقت بیشتری این موضوعات را بررسی می‌کند و بر چگونگی دگرگونی نقد ادبی در عصر فناوری دیجیتال و همکاری میان حوزه‌های مختلف تمرکز دارد.

مقاله «چکیده‌ای از وضعیت کنونی علوم انسانی تطبیقی در ایالات متحده و اروپا» نوشته توتوشی دِ زپتنک و اُ. واشواری (۲۰۱۱)، وضعیت کنونی مطالعات علوم انسانی را با نگاهی دقیق بررسی می‌کند و بر ادبیات تطبیقی تمرکز دارد. نویسندگان به مشکلات بزرگی اشاره می‌کنند که علوم انسانی با آن‌ها روبه‌رو است؛ از جمله تأمین بودجه کافی و دیده‌شدن به‌عنوان حوزه‌ای دارای اهمیت اجتماعی. این مشکلات می‌توانند موجب کاهش اهمیت علوم انسانی در نظام آموزشی و فرهنگ عمومی شوند. با وجود این چالش‌ها، مقاله تأکید می‌کند که رسانه‌های نوین و فناوری‌های اینترنتی می‌توانند تغییراتی ایجاد کنند که فراتر از امکانات پیشین است (Tötösy de Zepetnek & O. Vasvári, 2011).

نکته مهمی که در این مقاله مطرح شده این است که ادبیات تطبیقی ماهیتی میان‌رشته‌ای دارد و همین ویژگی آن را به حوزه‌ای راهبردی تبدیل می‌کند که می‌تواند به جلوگیری از فروپاشی علوم انسانی کمک کند. این دیدگاه با بحث‌های گسترده‌تر در نقد ادبی درباره ...

این‌که رویکردهای میان‌رشته‌ای چگونه می‌توانند به بحث‌های دانشگاهی و عمومی جان تازه‌ای ببخشند، همسو است. نویسندگان همچنین اشاره می‌کنند که در جامعه علوم انسانی مخالفت شدیدی با نشر آنلاین وجود دارد؛ مخالفتی که در کمبود تأمل درباره معنای به‌اشتراک‌گذاری دیجیتالی اطلاعات آشکار می‌شود. بسیاری از دانشگاهیان فناوری را نیرویی بیرونی می‌دانند که مانع رشد فرهنگی می‌شود و همین امر استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال را در کارهای دانشگاهی دشوارتر می‌سازد (Tötösy de Zepetnek & O. Vasvári, 2011).

این مقاله با نگاهی انتقادی بررسی می‌کند که پذیرش و حمایت از مجلات آنلاین، داوری‌شده و با دسترسی آزاد تا چه اندازه به‌آرامی در حال گسترش است. مقاله تأکید می‌کند که چنین پلتفرم‌هایی می‌توانند برای احیای علوم انسانی تطبیقی و دسترس‌پذیرتر کردن آن در سراسر جهان اهمیت بسیار زیادی داشته باشند. تردید پژوهشگران از آن‌جا ناشی می‌شود که بسیاری از افراد نسبت به تغییرات فناورانه بدبین‌اند؛ بدبینی‌ای که معمولاً بر ترس از کاهش کیفیت یا از دست رفتن اقتدار سنتی دانشگاهی استوار است. با این حال، نویسندگان خواهان آن‌اند که افراد درباره شیوه استفاده از رسانه‌های دیجیتال عمیق‌تر بیندیشند. آنان می‌گویند پذیرش پژوهش آنلاین ممکن است به ادبیات تطبیقی کمک کند تا بیشتر دیده شود و تأثیر گسترده‌تری داشته باشد؛ امری که به بقای علوم انسانی در عصر دیجیتال یاری می‌رساند.

مقاله «مطالعات رنسانس زیست‌محیطی» نوشته Sõrmus و همکاران (۲۰۱۳)، نگاهی جامع به چگونگی دگرگونی نقد بوم‌گرا در سال‌های اخیر در ارتباط با ادبیات رنسانس و اوایل دوره مدرن ارائه می‌دهد. این مقاله را می‌توان از نظر سهمی که در حوزه گسترده‌تر نقد ادبی قرن بیست‌ویکم دارد، به‌صورت انتقادی ارزیابی کرد. نویسندگان توضیح می‌دهند که این حوزه چگونه گفتمانی‌تر شده و طیفی از دیدگاه‌ها را، از رویکردهای کنشگرانه و زمان‌حال‌محور گرفته تا رویکردهای تاریخ‌گرا، دربر گرفته است. این تنوع دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که پژوهش نقد بوم‌گرا از نظر ایدئولوژیک کثرت‌گراست و همین امر به رشد و دگرگونی آن کمک می‌کند. این موضوع با گرایش‌های گسترده‌تر در نقد ادبی معاصر همسو است؛ گرایش‌هایی که بر اهمیت وجود چندین شیوه برای فهم متن و روش‌های گوناگون پژوهش تأکید دارند (Sõrmus et al., 2013).

این مقاله به‌خوبی نشان می‌دهد که نقد بوم‌گرا چگونه حوزه‌ای گفتمانی است و چگونه به مطالعات اوایل دوره مدرن راه یافته و گسترش پیدا کرده است. با این حال، می‌توان گفت که مقاله به بررسی عمیق‌تری از این موضوع نیاز دارد که این اختلاف‌های نظری چگونه بر فهم عملی افراد از متون تأثیر می‌گذارند. برای مثال، درباره این‌که مقدم دانستن کنشگری بر تاریخ‌گرایی ـ یا برعکس ـ چگونه بر شیوه خواندن متون خاص اثر می‌گذارد، پژوهش کافی انجام نشده است. چنین مطالعه‌ای می‌تواند به ما کمک کند تا بهتر بفهمیم باورهای ایدئولوژیک چگونه بر نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم اثر می‌گذارند، به‌ویژه زمانی که موضوعات زیست‌محیطی در میان است.

مقاله ویلیام جی. توماس سوم با عنوان «وعده علوم انسانی دیجیتال و ماهیت مناقشه‌برانگیز پژوهش دیجیتال» نگاهی انتقادی به دگرگونی پژوهش دیجیتال در علوم انسانی، به‌ویژه در آموزش عالی، دارد. نویسنده درباره این سخن می‌گوید که مردم همچنان نسبت به چگونگی استفاده از ابزارهای دیجیتال در پژوهش و ارتباطات سنتی نامطمئن‌اند و در این زمینه بحث و اختلاف‌نظر ادامه دارد (G. III Thomas, 2014). یکی از نکات مهم مقاله این است که گزارش‌های شناخته‌شده‌ای مانند «ترسیم آینده» از دانشگاه هاروارد و «قلب مسئله» از آکادمی هنرها و علوم آمریکا، با وجود تأثیر عظیم ابزارهای دیجیتال بر کار دانشگاهی، معمولاً علوم انسانی دیجیتال را نادیده می‌گیرند یا فقط به‌اختصار به آن اشاره می‌کنند.

توماس اشاره می‌کند که گزارش هاروارد توجه چندانی به علوم انسانی دیجیتال ندارد؛ این گزارش تنها در یک پانویس به پژوهش دیجیتال اشاره می‌کند و همین امر نشان می‌دهد که این نهاد اهمیت آن را چندان به رسمیت نمی‌شناسد (G. III Thomas, 2014). از سوی دیگر، گزارش «قلب مسئله» آثار عصر دیجیتال را بیشتر از دریچه آموزش آزاد آنلاین و پروژه‌های حفظ فرهنگ، مانند «کتابخانه دیجیتال پرسئوس»، بررسی می‌کند. این پروژه‌ها نشان می‌دهند که منابع دیجیتال چگونه می‌توانند متون تاریخی را دسترس‌پذیرتر کنند و مردم را به تعامل با آن‌ها تشویق نمایند. با این حال، دیدگاه این گزارش عمدتاً ابزاری و جبرگرایانه است و به جای بررسی انتقادی تغییرات روش‌شناختی‌ای که ابزارهای دیجیتال پدید می‌آورند، بر فرصت‌های مشارکت عمومی و یادگیری مادام‌العمر تمرکز دارد.

تحلیل توماس نشان می‌دهد که علوم انسانی دیجیتال مرزهای سنتی رشته‌ای و الگوهای پژوهشی را برهم می‌زند. با این حال، چارچوب‌های نهادی و گزارش‌های سیاست‌گذاری در سازگار شدن با این تغییرات یا به‌رسمیت شناختن کامل آن‌ها کند عمل کرده‌اند. این مقاله استدلال نیرومندی ارائه می‌دهد مبنی بر این‌که این شکاف نشانه کشمکشی بزرگ‌تر در این حوزه است؛ کشمکشی میان پذیرش روش‌های دیجیتال جدید و پایبندی به معیارهای دانشگاهی قدیمی. نویسنده خواستار نگاهی جامع‌تر به تأثیر پژوهش دیجیتال بر علوم انسانی امروز است. او تأکید می‌کند که ظرفیت علوم انسانی دیجیتال فراتر از آن است که صرفاً پژوهش و ارتباطات علمی را دسترس‌پذیرتر کند یا دامنه آن‌ها را به افراد بیشتری گسترش دهد.

جی. جونز و جی. جونز (۲۰۱۷) مقاله «مطالعات رنسانس زیست‌محیطی» را نوشته‌اند که تصویری جامع از دگرگونی‌های کنونی نقد بوم‌گرا در زمینه ادبیات رنسانس و اوایل دوره مدرن ارائه می‌دهد. این مقاله را می‌توان از نظر سهمی که در حوزه گسترده‌تر نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم دارد، به‌صورت انتقادی بررسی کرد. نویسندگان توضیح می‌دهند که این حوزه چگونه گفتمانی‌تر شده و طیفی از دیدگاه‌ها را، از رویکردهای کنشگرانه و زمان‌حال‌محور گرفته تا رویکردهای تاریخ‌گرا، دربر گرفته است. وجود دیدگاه‌های گوناگون، نشانه‌ای از تنوع ایدئولوژیک سالم است که رشد و دگرگونی پژوهش بوم‌گرا را تشویق می‌کند. این موضوع با گرایش‌های گسترده‌تر در نقد ادبی معاصر همسو است؛ گرایش‌هایی که بر اهمیت شیوه‌های متفاوت تفسیر و استفاده از روش‌های گوناگون تأکید دارند (Jones & Jones, 2017).

یکی از نکات مهمی که مقاله به آن اشاره می‌کند این است که طی سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸، علاقه انتقادی به مطالعات زیست‌محیطی متون اوایل دوره مدرن، به‌ویژه آثار شکسپیر و دیگر نویسندگان آن دوره، افزایش چشمگیری داشته است. ظهور شماره‌های ویژه و مجموعه‌های ویراسته نشان می‌دهد که پژوهشگران هرچه بیشتر به نقد بوم‌گرا علاقه‌مند شده‌اند و همین امر آن را به یکی از شاخه‌های مهم نقد ادبی تبدیل کرده است. با این حال، نویسندگان اشاره می‌کنند که این حوزه همچنان میان زمان‌حال‌گرایی و تاریخ‌گرایی تقسیم شده است. این اختلاف از نقد بوم‌گرا فراتر می‌رود و به نظریه ادبی عمومی نیز راه می‌یابد. این شکاف نشان می‌دهد که در نقد قرن بیست‌ویکم همچنان درباره چگونگی آشتی دادن تاریخ‌گرایی زمینه‌مند با کنشگری معاصر اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اختلافی که بر شیوه فهم و ارزش‌گذاری متون تأثیر می‌گذارد (Jones & Jones, 2017).

این مقاله به‌خوبی نشان می‌دهد که نقد بوم‌گرا چگونه نوعی گفتمان است و چگونه به مطالعات اوایل دوره مدرن گسترش یافته است. با این حال، می‌توان گفت که مقاله به بررسی عمیق‌تری نیاز دارد تا نشان دهد این بحث‌های نظری چگونه بر شیوه واقعی نگاه مردم به مسائل تأثیر می‌گذارند. برای مثال، درباره این‌که مقدم دانستن کنشگری بر تاریخ‌گرایی ـ یا برعکس ـ چگونه بر خوانش متون خاص اثر می‌گذارد، پژوهش کافی انجام نشده است. چنین تحلیلی می‌تواند به ما کمک کند تا بهتر بفهمیم باورهای ایدئولوژیک چگونه بر تفسیر ادبی در قرن بیست‌ویکم اثر می‌گذارند، به‌ویژه زمانی که موضوعات زیست‌محیطی مطرح است.

مقاله «پنج ستاره: نقد معاصر و گفتمان ادبی» نوشته مکسول لوئیس سیمز، بررسی بسیار جالبی از چگونگی دگرگونی نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم ارائه می‌دهد. سیمز تأکید می‌کند که ادبیات از سایر امور جدا نیست؛ بلکه عمیقاً در ماتریسی اجتماعی و فرهنگی ریشه دارد که به‌وسیله دین، جاذبه‌های عاطفی، تجربه‌های شخصی و سازمان‌دهی اجتماعی شکل گرفته است (Louis Sims, 2017). این دیدگاه بر اهمیت آن تأکید دارد که نقد ادبی را نه صرفاً امری دانشگاهی، بلکه فرایندی پیوسته و همراه با مشارکت جامعه بدانیم.

یکی از کارهای مهم این مقاله، بررسی این موضوع است که پیوند میان دانشگاه و عموم مردم چگونه در حال تغییر است. سیمز می‌گوید که در گذشته، نقد ادبی عمدتاً به محافل دانشگاهی ممتاز محدود بود؛ محافلی که بر قانون ادبی و شیوه‌های فهم آثار کنترل داشتند. با این حال، در گفتمان معاصر گرایشی آشکار به سوی دموکراتیک‌شدن دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ایده‌ها و نقدها هرچه بیشتر در هماهنگی با آنچه مردم در جوامع خود می‌اندیشند و می‌گویند، شکل می‌گیرند (Louis Sims, 2017). این تغییر به این معناست که نقد ادبی گشوده‌تر و مشارکتی‌تر می‌شود و منتقدان در تبادلات اجتماعی پیوسته‌ای شرکت می‌کنند که خوانندگان را به‌طور مستقیم درگیر می‌سازد.

سیمز همچنین اشاره می‌کند که ارزیابی‌های معاصر هم اجتماعی‌اند و هم گفت‌وگومحور؛ امری که تشخیص تفاوت میان نقد دانشگاهی و نظر عمومی را دشوار می‌کند. این آمیزش سبک‌ها فضایی پدید می‌آورد که در آن نقد به گفت‌وگویی آسان و در دسترس تبدیل می‌شود؛ چیزی که با جنبه جامعه‌محور گفتمان ادبی معاصر همخوان است. چنین تغییری با تصورات تثبیت‌شده درباره مرجعیت در نقد ادبی مخالفت می‌کند و با روندهای فرهنگی گسترده‌تری هماهنگ است که بر مشارکت اجتماعی و دموکراتیک‌شدن تأکید دارند.

این مقاله این دگرگونی‌ها را به‌خوبی توصیف می‌کند، اما اگر با جزئیات بیشتری توضیح می‌داد که رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی چگونه این کم‌رنگ‌شدن مرزها را سرعت بخشیده‌اند، بهتر می‌شد؛ به‌ویژه از آن‌جا که نقدهای آنلاین و گفت‌وگوهای شبکه‌های اجتماعی در قرن بیست‌ویکم محبوب‌تر شده‌اند. با این حال، مطالعه سیمز چارچوبی مفید برای اندیشیدن درباره ساختار اجتماعی نقد ادبی معاصر در اختیار ما می‌گذارد و بر این نکته تمرکز دارد که این نقد همواره مشارکتی و جامعه‌محور است.

مقاله «چند پرسش درباره ادبیات دیجیتال برای علوم انسانی دیجیتال» (Marcinkowski, 2017) تصویری جامع از این ارائه می‌دهد که روش‌های علوم انسانی دیجیتال چگونه شیوه مطالعه ادبیات را در قرن بیست‌ویکم دگرگون می‌کنند. نویسنده تأکید می‌کند که علوم انسانی دیجیتال به «اندیشیدن و نظریه‌پردازی از طریق ساختن» پایبند است. این امر نشان‌دهنده فاصله گرفتن از تحلیل سنتی متن و حرکت به سوی روش‌هایی تعاملی‌تر، رایانشی‌تر و داده‌محورتر است (Marcinkowski, 2017). این الگو ایجاد ابزارهایی برای تحلیل متن و شبکه‌ها، دیجیتالی‌کردن نسخه‌های خطی، و درگیر کردن مردم را آسان‌تر می‌کند و بدین ترتیب دامنه نقد ادبی را گسترش می‌دهد.

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت مقاله، پرداختن دقیق آن به این موضوع است که چگونه روش‌های علوم رایانه، مانند صورت‌بندی و تحلیل داده‌های علوم انسانی، می‌توانند به پرسش‌ها و بینش‌های تازه‌ای در مطالعات ادبی منجر شوند. برای مثال، تحلیل شبکه به پژوهشگران امکان می‌دهد پیوندهای بینامتنی و مضمونی را بررسی کنند؛ پیوندهایی که ممکن است از طریق خوانش نزدیک سنتی چندان آشکار نباشند. با این حال، مقاله همچنین درباره مشکلاتی سخن می‌گوید که ادبیات الکترونیک، به‌ویژه نوشته‌های محیطی و دیجیتال‌زاد، ممکن است ایجاد کنند. این آثار الگوهای سنتی را به چالش می‌کشند، زیرا ذاتاً متغیرند،

به تعامل انسانی وابسته‌اند و زمینه‌های خواننده در آن‌ها روشن نیست (Marcinkowski, 2017). این‌گونه مسائل نشان می‌دهند که استفاده از روش‌های انعطاف‌پذیر، مانند روش‌هایی که از طراحی رابط انسان و رایانه گرفته می‌شوند، برای تحلیل و فهم درست ادبیات دیجیتال تا چه اندازه اهمیت دارد.

این مقاله استدلال نیرومندی برای استفاده از ابزارهای رایانه‌ای در نقد ادبی ارائه می‌دهد، اما در عین حال خواننده را به اندیشیدن درباره خطرات اتکای بیش‌ازحد به اعداد و داده‌های کمی وامی‌دارد. اگر به تحلیل دیجیتال بیش از روش‌های سنتی هرمنوتیکی اهمیت داده شود، ممکن است ویژگی‌های ظریف و تفسیری ادبیات از دست برود. با این حال، دیدگاه مارسینکوفسکی روشن می‌سازد که ادبیات الکترونیک فرصت‌های منحصربه‌فردی برای نوآوری روش‌شناختی فراهم می‌کند. به همین دلیل، پژوهشگران باید ابزارهایی را بهبود بخشند که بتوانند با ماهیت متغیر و تعاملی متون دیجیتال سازگار شوند.

مقاله سالگارو (۲۰۱۸) تصویری جامع از این ارائه می‌دهد که ابزارهای علوم انسانی دیجیتال چگونه نقد ادبی را در قرن بیست‌ویکم دگرگون می‌کنند. این مقاله درباره تاریخچه استفاده از روش‌های تجربی در تحلیل ادبی سخن می‌گوید؛ از جمله تأسیس انجمن بین‌المللی مطالعه تجربی ادبیات در سال ۱۹۸۷ و مرکز ماکس پلانک برای زیبایی‌شناسی تجربی در سال ۲۰۱۳. این رویدادها نشان می‌دهند که نهادهای بیشتری از رویکردهای تجربی در نظریه ادبی حمایت می‌کنند. سالگارو تأکید می‌کند که با وجود حمایت نهادی، استفاده از روش‌های تجربی همچنان محدود است؛ عمدتاً به این دلیل که پژوهشگران به اندازه کافی نمی‌دانند چگونه از آن‌ها به‌خوبی استفاده کنند، و همین امر کاربرد گسترده‌تر آن‌ها را دشوار می‌سازد.

نکته اصلی این بخش آن است که نشان دهد دیجیتالی‌شدن چگونه شیوه انجام نقد ادبی و دامنه موضوعاتی را که می‌تواند پوشش دهد، تغییر داده است. دیجیتالی‌شدن متن امکان دسترسی به پایگاه‌های داده گسترده را فراهم کرده و همین امر ما را وامی‌دارد تا تفاوت میان رویکردهای تجربی و نظری را از نو مورد بازاندیشی قرار دهیم. سالگارو فناوری‌های گوناگون علوم انسانی دیجیتال را توصیف می‌کند که انجام تحلیل کمی متون ادبی را آسان‌تر می‌سازند. این فنون شامل رمزگذاری متن، ویرایش علمی دیجیتال، تحلیل رایانشی متن، و سبک‌سنجی هستند. این روش‌ها به پژوهشگران امکان می‌دهند مفاهیم پیچیده‌ای مانند «سبک متأخر»، «انتساب نویسندگی» و «جنبش ادبی» را عملیاتی کنند؛ امری که راه‌های بیشتری برای تحلیل، فراتر از تفسیر صرفاً ذهنی، می‌گشاید.

این مقاله نکته‌ای بسیار مهم را مطرح می‌کند: حرکت به سوی روش‌های رایانشی تنها مسئله‌ای فناورانه نیست، بلکه به شیوه شناخت و تولید دانش نیز مربوط می‌شود و رویکردی داده‌محورتر را در مطالعات ادبی تشویق می‌کند. اما در عین حال، نگرانی‌هایی را نیز درباره میزان دسترسی افراد به این ابزارها و امکان کنار گذاشته شدن پژوهشگرانی که مهارت فناورانه کافی ندارند، مطرح می‌سازد. این موضوع نشان می‌دهد که در این حوزه همچنان میان روش‌های هرمنوتیکی سنتی و روش‌های تجربی جدید نوعی تنش وجود دارد. مطالعات موردی سالگارو نمونه‌های خوبی از این هستند که ابزارهای دیجیتال چگونه می‌توانند مفاهیم انتزاعی ادبی را ...

ایده‌های ادبی را در عمل به کار گیرند. این موضوع می‌تواند زمینه‌ای بالقوه برای پژوهش‌های بیشتر باشد. بررسی نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم نشان می‌دهد که روش‌های قدیمی و فعالیت‌های دیجیتال جدید همواره با یکدیگر در تعامل‌اند. رویکردهای میان‌رشته‌ای، به‌ویژه استفاده از نقد بوم‌گرا و علوم انسانی دیجیتال، تأثیر بزرگی بر این حوزه گذاشته‌اند. این رویکردها شیوه‌های سنتی اندیشیدن را به چالش می‌کشند و دامنه مطالعات ادبی را گسترش می‌دهند.

نخستین مشاهدات درباره مشکلات علوم انسانی، به‌ویژه در ادبیات تطبیقی، نشان می‌دهد که نوعی بی‌میلی نسبت به استفاده از روش‌های دیجیتال وجود دارد. افراد تمایلی به استفاده از فناوری ندارند، زیرا آن را نه ابزاری سودمند برای یادگیری، بلکه نیرویی مزاحم و مداخله‌گر می‌دانند. این تردید، ادغام پژوهش دیجیتال با مطالعات ادبی را بسیار دشوار می‌سازد، هرچند روشن است که این روش‌ها می‌توانند میزان دیده‌شدن و جذابیت این حوزه را افزایش دهند. طرفداران پلتفرم‌های آنلاین و داوری‌شده می‌گویند که رویکردی سنجیده‌تر نسبت به رسانه‌های دیجیتال می‌تواند جان تازه‌ای به این حوزه ببخشد و آن را در سراسر جهان دسترس‌پذیرتر کند.

نقد بوم‌گرا در حال تبدیل شدن به بخشی مهم از نقد ادبی معاصر است؛ چنان‌که افزایش علاقه به مطالعات زیست‌محیطی و چگونگی بازنمایی طبیعت در ادبیات نشان می‌دهد (Sõrmus et al., 2013). بحث درباره نقد بوم‌گرا بخشی از ناهمگونی ایدئولوژیک گسترده‌تری است که در آن، تعارض میان تاریخ‌گرایی و زمان‌حال‌گرایی بر شیوه خوانش متون تأثیر می‌گذارد. این تنوع نشان می‌دهد که راه‌های گوناگونی برای نگریستن به متون وجود دارد، و این امر برای ادبیات سودمند است؛ زیرا به آن امکان می‌دهد به‌گونه‌ای معنادار با مسائل مهم زیست‌محیطی روبه‌رو شود.

نقدهایی که به واکنش نهادها در برابر علوم انسانی دیجیتال وارد شده‌اند، نشان می‌دهند که پژوهش دیجیتال تا چه اندازه محل اختلاف و مناقشه است. این نقدها گاه به‌طور کامل تشخیص نمی‌دهند که ابزارهای دیجیتال چگونه می‌توانند امور را دگرگون کنند (G. III Thomas, 2014). این ناهماهنگی بحث‌های کنونی را درباره این‌که روش‌های دیجیتال چگونه می‌توانند شیوه انجام پژوهش و ارتباط میان پژوهشگران را تغییر دهند، برجسته می‌سازد. دعوت به نگاهی پیچیده‌تر و دقیق‌تر به پژوهش دیجیتال، بر توانایی آن برای دگرگون کردن مرزهای رشته‌های دانشگاهی و دسترس‌پذیرتر ساختن مطالعات ادبی تأکید می‌کند.همچنین، تعامل در حال تغییر میان نقد ادبی و مشارکت عمومی نشان می‌دهد که گفتمان ادبی دموکراتیک‌تر می‌شود و صداهای جامعه تأثیر بیشتری بر موضوعات مهم می‌گذارند (Louis Sims, 2017). این تغییر با برداشت‌های سنتی از نخبه‌گرایی در نقد ادبی مخالفت می‌کند و رویکردی مشارکتی‌تر را تشویق می‌کند؛ رویکردی که زمینه اجتماعی ادبیات را در نظر می‌گیرد.

با ترکیب روش‌های علوم انسانی دیجیتال، پژوهشگران می‌توانند از شیوه‌های تازه تحلیل داده استفاده کنند؛ شیوه‌هایی که به آنان امکان می‌دهد پیوندهای پیچیده بینامتنی و مضمونی را بررسی کنند (Marcinkowski, 2017). اما چالش‌هایی که ادبیات الکترونیک ایجاد می‌کند، نیازمند روش‌های انعطاف‌پذیری است که بتوانند با ماهیت متغیر متون دیجیتال سازگار شوند. رشد روش‌های تجربی در تحلیل ادبی نشان می‌دهد که این حوزه در حال دگرگونی است. پژوهشگران بیش‌ازپیش از رویکردهای داده‌محور برای پشتیبانی از استدلال‌های نظری خود استفاده می‌کنند (Salgaro, 2018).

در مجموع، مرور ادبیات پژوهش نشان می‌دهد که نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم دستخوش دگرگونی‌های بزرگی شده است. تعامل میان روش‌های دیجیتال، نقد بوم‌گرا و مشارکت اجتماعی گسترده‌تر، نشان‌دهنده تغییری مداوم است که شیوه‌های قدیمی اندیشیدن را به چالش می‌کشد و از رویکردی گشوده‌تر و مشارکتی‌تر نسبت به ادبیات حمایت می‌کند. انتظار می‌رود این موضوعات نوظهور همچنان آینده نقد ادبی را تحت تأثیر قرار دهند؛ زیرا پژوهشگران با چالش‌های همکاری میان‌رشته‌ای و فناوری‌های جدید روبه‌رو هستند.

شکاف‌های پژوهشی

با وجود آن‌که نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم پیشرفت زیادی داشته است، هنوز چند حوزه وجود دارد که به اندازه کافی مطالعه نشده‌اند یا اصلاً مورد بررسی قرار نگرفته‌اند. این موارد شکاف‌های مهمی هستند که باید در پژوهش‌های آینده به آن‌ها پرداخته شود:

استفاده محدود از دیدگاه‌های جنوب جهانی:

با آن‌که اندیشه‌های استعمارزدایانه و پسااستعماری محبوبیت بیشتری یافته‌اند، بخش عمده نقد ادبی همچنان بر چارچوب‌های غربی و متون انگلیسی‌زبان تمرکز دارد. برای جهانی‌سازی واقعی این حوزه، لازم است زمان و توجه بیشتری به مطالعه ادبیات و نظریه انتقادی از جنوب جهانی اختصاص داده شود؛ به‌ویژه در زمینه‌های آفریقایی، بومی، آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا.

توسعه‌نیافتگی چارچوب‌های اخلاقی برای نقد دیجیتال:

رشد هوش مصنوعی و تحلیل ادبی داده‌محور از رشد قواعد اخلاقی برای پژوهش در علوم انسانی دیجیتال پیشی گرفته است. در نقد جریان اصلی هنوز نظریه‌پردازی کافی درباره حریم خصوصی داده‌ها، سوگیری الگوریتمی، و شیوه خوانش متون توسط ماشین‌ها وجود ندارد.

استفاده سطحی از تقاطع‌مندی:

تقاطع‌مندی اغلب به شکلی کلی و گسترده به کار می‌رود، هرچند بسیار درباره آن سخن گفته می‌شود. به مطالعات عمیق‌تری نیاز است که بررسی کنند نژاد، جنسیت، طبقه، گرایش جنسی و معلولیت چگونه در زمینه‌های ادبی و فرهنگی خاص با یکدیگر تعامل دارند.

شکاف میان نقد دانشگاهی و نقد عمومی:

در حالی که بحث و گفت‌وگوی عمومی درباره ادبیات در فضای آنلاین در حال گسترش است، نقد دانشگاهی همچنان برای بیشتر مردم دشوار و کم‌دسترس باقی مانده است. هنوز میان کار دانشگاهی و مخاطبان گسترده‌تر فاصله‌ای وجود دارد؛ مخاطبانی که به شکل‌هایی دسترس‌پذیرتر، خواناتر و مشارکتی‌تر از نقد نیاز دارند.

نادیده‌گرفتن متون غیرسنتی و چندوجهی:

بسیاری از منتقدان ادبی هنوز برای متون چاپی و خطی ارزش بیشتری قائل‌اند تا برای شکل‌های جدیدی مانند روایت‌گری دیجیتال، رمان‌های گرافیکی، فن‌فیکشن و روایت‌های ترارسانه‌ای. این ژانرهای چندوجهی به توجه انتقادی بیشتری نیاز دارند، زیرا بر فرهنگ ادبی معاصر تأثیر می‌گذارند.

۴. تحلیل

در قرن بیست‌ویکم، نقد ادبی دگرگونی زیادی یافته است. این حوزه از خوانش دقیق و روش‌های صورت‌گرایانه فاصله گرفته و به سوی شیوه‌هایی حرکت کرده است که میان‌رشته‌ای‌تر، آگاه‌تر از فناوری و حساس‌تر نسبت به مسائل اجتماعی هستند. این مطالعه جنبش‌ها و روش‌شناسی‌های اصلی‌ای را بررسی می‌کند که چشم‌انداز انتقادی کنونی را شکل می‌دهند.

علوم انسانی دیجیتال و نقد فناورانه:

ابزارهای دیجیتال شیوه خواندن متون توسط پژوهشگران را تغییر داده‌اند. آنان اکنون می‌توانند تحلیل متنی در مقیاس بزرگ، یا «خوانش از دور»، تصویرسازی داده‌ها، و نسخه‌های انتقادی تعاملی انجام دهند. مطالعات ادبی به لطف پلتفرم‌هایی مانند JSTOR Labs، ابزارهای Voyant و ابزارهای حاشیه‌نویسیِ یاری‌شده با هوش مصنوعی، از نظر دامنه و مقیاس گسترش یافته است. نقد دیجیتال همچنین مسائل اخلاقی و فلسفی تازه‌ای را درباره این‌که چه کسی نویسنده یک اثر است، چگونه باید آن را خواند، و یادگیری ماشین چگونه در فرایند تولید ادبیات جای می‌گیرد، مطرح می‌کند.

پسابشری‌گرایی و بازاندیشی در مفهوم انسان:

اندیشه پسابشری با این تصور که انسان مرکز جهان است ـ تصوری که در الگوهای قدیمی‌تر ادبی وجود داشت ـ مخالفت می‌کند. این رویکرد مرزهایی را که انسان‌ها، حیوانات، ماشین‌ها و زیست‌بوم‌ها را از یکدیگر جدا می‌کنند، به پرسش می‌کشد؛ اغلب در زمینه‌هایی مانند علمی‌تخیلی، داستان‌های اقلیمی و داستان‌های گمانه‌زنانه. نویسندگانی مانند مارگارت اتوود، اکتاویا باتلر و کازوئو ایشی‌گورو در این بحث‌ها اهمیت بسیاری یافته‌اند. منتقدان بررسی می‌کنند که ادبیات چگونه برداشت‌های ما را از سوژگی، آگاهی و بدن‌مندی تغییر می‌دهد.

با تبدیل شدن تغییرات اقلیمی به یکی از مسائل جدی روزگار ما، نقد بوم‌گرا به بخش مهمی از مطالعات ادبی تبدیل شده است. این رویکرد بررسی می‌کند که ادبیات چگونه محیط زیست را بازنمایی می‌کند، انسان‌محوری را نقد می‌کند، و پیوندهای میان انسان و طبیعت را مورد توجه قرار می‌دهد. رشد «داستان اقلیمی» یا cli-fi فرصت‌های فراوانی فراهم کرده است تا بررسی کنیم شیوه‌های روایت‌پردازی چگونه می‌توانند نگرش مردم به محیط زیست و اهمیت سیاست را تغییر دهند.

نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم بیش‌ازپیش قانون‌های ادبی اروپامحور و شیوه‌های شناخت را به پرسش می‌کشد. نظریه استعمارزدایی و تقاطع‌مندی نشان می‌دهند که نژاد، جنسیت، طبقه و تاریخ استعمار چگونه بر ادبیات و شیوه گفت‌وگو درباره ادبیات تأثیر می‌گذارند. پژوهشگران توجه بیشتری به آثار نویسندگان بومی، سیاه‌پوست، فمینیست و کوئیر نشان داده‌اند. آنان خواستار برنامه‌های درسی فراگیرتر و شیوه‌های تازه‌ای ...

انتقاد که تفاوت‌های فرهنگی و زمینه تاریخی را در نظر می‌گیرد.

نقد عمومی و مشارکتی:

اینترنت تشخیص تفاوت میان نقد دانشگاهی و نقد عمومی را دشوارتر کرده است. به‌واسطه رسانه‌های اجتماعی، وبلاگ‌ها، پادکست‌ها و نشریات دسترسی آزاد، شیوه‌های دموکراتیک‌تری برای خواندن و نوشتن ممکن شده است. خوانندگانی که دانشگاهی نیستند، به لطف این روند توانسته‌اند گفتمان ادبی را تغییر دهند. آنان اغلب دیدگاه‌های تازه‌ای وارد می‌کنند که با قواعد نهادهای رسمی مخالفت دارد.

وقتی همه این تحولات را در کنار هم بررسی کنیم، نشان می‌دهند که نقد ادبی امروز هم بازتاب‌دهنده جدی مسائل جهان معاصر است و هم به‌طور فعال با مشکلات و فرصت‌های آن درگیر می‌شود. نقد ادبی دیگر فقط نمی‌پرسد: «معنای یک متن چیست؟» بلکه می‌پرسد: صدای چه کسانی شنیده می‌شود؟ چه کسانی کنار گذاشته می‌شوند؟ فناوری چگونه فهم ما را تغییر می‌دهد؟ و وظیفه اخلاقی منتقد در جهانی جهانی‌شده چیست؟

نتایج

از مطالعه نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم چند نتیجه مهم به دست می‌آید که نشان می‌دهد این حوزه چگونه تغییر کرده و همچنان در حال دگرگونی است:

گسترش چارچوب‌های انتقادی:

نقد ادبی نسبت به طیف گسترده‌تری از اندیشه‌های نظری گشوده‌تر شده است؛ از جمله پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا و فلسفه استعمارزدایانه. این چارچوب‌ها به پژوهشگران کمک کرده‌اند تا نه‌تنها محتوای ادبیات، بلکه تأثیرات گسترده‌تر فرهنگی، اخلاقی و فناورانه‌ای را نیز بررسی کنند که متون را شکل می‌دهند و بر واکنش مردم نسبت به آن‌ها اثر می‌گذارند.

دسترسی دیجیتال و دموکراسی:

عصر دیجیتال خواندن و نوشتن نقد ادبی را برای افراد بیشتری آسان‌تر کرده است. پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان عادی اکنون می‌توانند به لطف پلتفرم‌های آنلاین، رسانه‌های اجتماعی و نشریات دسترسی آزاد، درباره ادبیات به شیوه‌هایی گفت‌وگو کنند که فراتر از محیط‌های معمول دانشگاهی است. این تغییر، فضاهای انتقادی را گشوده‌تر و متنوع‌تر کرده است.

گنجاندن صداهای گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده:

تغییری محسوس به سوی گنجاندن ادبیات و نقدِ گروه‌هایی پدید آمده است که از نظر تاریخی کنار گذاشته شده‌اند. نویسندگان و منتقدانی از خاستگاه‌های نژادی، جنسیتی و ژئوپلیتیکی گوناگون، تأثیر بیشتری بر گفتمان دانشگاهی می‌گذارند، قانون‌های ادبی را تغییر می‌دهند و روایت‌های اروپامحور سلطه‌گر را به پرسش می‌کشند.

نقد ادبی به‌طور فزاینده‌ای میان‌رشته‌ای شده و از اندیشه‌هایی در فلسفه، جامعه‌شناسی، علوم محیط‌زیست، مطالعات رسانه‌ای و فناوری دیجیتال بهره می‌گیرد. این امر تحلیل ادبی را هم در محیط‌های دانشگاهی و هم در زمینه‌های فرهنگی، جذاب‌تر و کاربردی‌تر کرده است.

مشکلات ساختاریِ همچنان پابرجا:

با وجود آن‌که اوضاع در حال بهتر شدن است، نقد ادبی همچنان به دلیل نخبه‌گرایی دانشگاهی، کمبود بازنمایی جهانی، و روند بسیار کند اصلاحات نهادی، از نظر دامنه تأثیرگذاری و توانایی دربرگرفتن همگان محدود است. همچنین، درباره استفاده از روش‌های دیجیتال و هوش مصنوعی در پژوهش ادبی، مسائل اخلاقی‌ای وجود دارد که باید جدی‌تر گرفته شوند.

۶. پیامدها

دگرگونی‌های نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم تأثیر بزرگی بر آینده مطالعات ادبی، آموزش و گفت‌وگوی فرهنگی خواهد داشت:

بازتعریف نقش منتقد:

منتقدان دیگر فقط افرادی نیستند که متون را می‌خوانند و تحلیل می‌کنند؛ آنان اکنون مفسران فرهنگی، عاملان اخلاقی و روشنفکرانی هستند که در حوزه‌های گوناگون فعالیت می‌کنند. امروزه منتقدان در برخورد با مسائل مهم جهانی و در ارائه مشارکت‌های معنادار در بحث‌های عمومی درباره هویت، عدالت و تولید دانش، مسئولیت بزرگ‌تری بر عهده دارند.

تغییر شیوه آموزش ادبیات:

حرکت به سوی ابزارهای دیجیتال، دیدگاه‌های جهانی و روش‌های تقاطع‌مند به این معناست که باید در شیوه آموزش ادبیات بازاندیشی کنیم. برای هماهنگ ماندن با جهان امروز، مدارس و دانشگاه‌ها باید ادبیات غیرغربی، شکل‌های نوین رسانه، و اندیشه‌های انتقادی‌ای را در برنامه‌های خود بگنجانند که تنوع و پیچیدگی مسائل را نشان می‌دهند.

گشودن دسترسی و مشارکت:

پلتفرم‌های دیجیتال گفتمان ادبی را دموکراتیک‌تر می‌کنند و فرصت‌های تازه‌ای برای همکاری و شمول فراهم می‌آورند. اما این وضعیت همچنین دانشگاهیان را وادار می‌کند تا در شیوه اشتراک‌گذاری دانش، انتشار مقالات و ارزیابی پژوهش‌ها بازنگری کنند و به روش‌هایی گشوده‌تر و مشارکتی‌تر توجه نشان دهند.

بازارزیابی قانون ادبی:

با شناخته‌شدن بیشتر صداهایی که کنار گذاشته شده‌اند و روایت‌های دیگر، قانون ادبی در حال تغییر است. این دگرگونی تأثیرات مهمی بر چگونگی درک ما از ارزش ادبی، این‌که داستان‌های چه کسانی حفظ می‌شوند، و شیوه داوری درباره کتاب‌ها در مدارس و در فضای عمومی دارد.

استفاده اخلاقی از فناوری:

استفاده از هوش مصنوعی و کلان‌داده در پژوهش ادبی ما را وامی‌دارد درباره شیوه ادراک، خلاقیت و مسئله نویسندگی دوباره بیندیشیم. نقد آینده باید قواعد اخلاقی‌ای برای روش‌های دیجیتال تدوین کند تا فناوری به تفکر انتقادی و اصول انسان‌گرایانه کمک کند، نه این‌که به آن‌ها آسیب برساند.

۷. محدودیت‌ها

این مقاله تصویری جامع از مهم‌ترین روندها و دگرگونی‌های نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم ارائه می‌دهد؛ با این حال، دارای برخی کاستی‌هاست که باید به آن‌ها اشاره شود:

دامنه تحلیل:

از آن‌جا که نقد ادبی امروزه حوزه‌ای بسیار گسترده است و با سرعت زیادی تغییر می‌کند، این مطالعه ناچار است بر چند جنبش و موضوع مهم تمرکز کند. به همین دلیل، ممکن است برخی شیوه‌های فکری جدید، ادبیات‌های منطقه‌ای یا روش‌های انتقادی تخصصی به اندازه‌ای که شایسته‌اند مورد توجه قرار نگیرند.این رویکرد تا حد زیادی بر چارچوب‌های نظری معاصر، از جمله پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا و نظریه استعمارزدایی تکیه دارد. این مقاله تنها زمانی به نظریه‌های مهم دیگر، مانند مارکسیسم، روان‌کاوی یا صورت‌گرایی، می‌پردازد که این نظریه‌ها با رویکردهای جدیدتر پیوند پیدا کنند.

داده‌های تجربی محدود:

این مطالعه بیشتر بر پایه ایده‌ها و مباحث نظری استوار است و پژوهش میدانی گسترده‌ای، مانند پیمایش یا مصاحبه با منتقدان، نویسندگان یا خوانندگان، در آن انجام نشده است. بنابراین، بیشتر نتیجه‌گیری‌ها از ادبیات ثانویه و گفت‌وگوهای نظری به دست آمده‌اند.

تغییر سریع فناوری:

جهان دیجیتال که تأثیر بزرگی بر نقد ادبی دارد، همواره در حال تغییر است. دگرگونی‌های هوش مصنوعی، رسانه‌های اجتماعی و نشر دیجیتال ممکن است برخی مشاهدات را به‌زودی از اعتبار بیندازند؛ بنابراین، پژوهش و بازنگری منظم در این زمینه ضروری خواهد بود.

سوگیری زبانی و فرهنگی:

هرچند مقاله می‌کوشد دیدگاه‌های جهانی را در نظر بگیرد، بیشتر منابع و نمونه‌های آن از زمینه‌های انگلیسی‌زبان و غربی گرفته شده‌اند. این موضوع ممکن است کاربرد آن را برای سنت‌های ادبی دیگر در سراسر جهان محدود کند.

۸. مسیرهایی برای پژوهش‌های آینده

بر اساس آنچه آموخته شده و آنچه هنوز در نقد ادبی قرن بیست‌ویکم کمبود دارد، پژوهش‌های آینده می‌توانند چند حوزه جالب و مهم را بررسی کنند:

دیدگاه‌های جهانی و غیرغربی بیشتر:

پژوهش‌های بیشتری باید بر نقد ادبی‌ای تمرکز کنند که از مناطقی سرچشمه می‌گیرد که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ مانند آفریقا، آمریکای لاتین، جنوب شرق آسیا و جوامع بومی. این امر به مردم سراسر جهان کمک می‌کند تا ادبیات و نقد را بهتر و گسترده‌تر درک کنند.

ایجاد قواعد اخلاقی برای نقد دیجیتال و مبتنی بر هوش مصنوعی:

باید پژوهش‌های بیشتری انجام شود تا قواعد اخلاقی نیرومندی برای استفاده از هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و کلان‌داده در تحلیل ادبی تدوین شود. این دستورالعمل‌ها باید مسائلی مانند سوگیری، حریم خصوصی و نقش انسان در تفسیر را پوشش دهند.پژوهشگران باید مطالعات موردی دقیقی انجام دهند که بررسی کند نشانگرهای هویتی گوناگون، مانند نژاد، جنسیت، طبقه و معلولیت، چگونه در متون، ژانرها و سنت‌های ادبی خاص با یکدیگر تلاقی پیدا می‌کنند. این مطالعات باید از کاربردهای کلی و گسترده نظری فراتر بروند.

پیوند دادن گفتمان ادبی دانشگاهی و عمومی:

پژوهش‌های آینده می‌توانند بررسی کنند که چگونه می‌توان نقد دانشگاهی را برای مخاطبان گسترده‌تری دسترس‌پذیر ساخت و رسانه‌های اجتماعی، پادکست‌ها و دیگر پلتفرم‌های دیجیتال چگونه بر شیوه خواندن و نوشتن مردم تأثیر می‌گذارند.

مطالعات انتقادی درباره متون چندوجهی و نوظهور:

از آن‌جا که روایت‌گری بیش‌ازپیش از عناصر چندرسانه‌ای، تعاملی و ترارسانه‌ای استفاده می‌کند، به شیوه‌های تازه‌ای برای مطالعه این فرم‌ها نیاز داریم؛ فرم‌هایی مانند رمان‌های گرافیکی، بازی‌های ویدئویی و روایت‌های واقعیت مجازی.

مطالعات طولی درباره تحول قانون‌های ادبی:

پژوهش‌هایی که نشان دهند قانون‌های ادبی چگونه در طول زمان و در واکنش به شرایط اجتماعی، سیاسی و فناورانه تغییر می‌کنند، می‌توانند بینش‌های مفیدی درباره سازوکارهای شکل‌گیری قانون ادبی و حذف برخی آثار یا صداها ارائه دهند.

۹. نتیجه‌گیری

نقد ادبی قرن بیست‌ویکم سرشار از تنوع، اندیشه‌های نو و واکنش‌پذیری نسبت به مسائل جهان معاصر است. ابزارهای دیجیتال، روش‌های میان‌رشته‌ای و برجسته‌شدن صداهای به‌حاشیه‌رانده‌شده همگی در این دوره به گسترش مرزهای پژوهش انتقادی کمک کرده‌اند. نقد ادبی امروز نه‌تنها متون را بررسی می‌کند، بلکه زمینه‌های فرهنگی، سیاسی و اخلاقی‌ای را نیز به پرسش می‌کشد که متون در آن‌ها تولید و مصرف می‌شوند. این نقد با بهره‌گیری از اندیشه‌های تازه‌ای مانند پسابشری‌گرایی، نقد بوم‌گرا، نظریه استعمارزدایی و دیگر رویکردها چنین کاری را انجام می‌دهد.در عین حال، این حوزه همچنان با مشکلات بسیاری روبه‌رو است؛ از جمله جهانی‌تر کردن دیدگاه‌های خود، پرداختن به مسائل اخلاقی‌ای که با روش‌های دیجیتال پدید می‌آیند، و نزدیک‌تر کردن گفت‌وگوی دانشگاهی و عمومی به یکدیگر. با وجود این مشکلات، تحول مداوم نقد ادبی نشان می‌دهد که این حوزه همچنان ابزاری مهم برای تقویت تفکر انتقادی، آگاهی فرهنگی و تغییر اجتماعی است.

نقد ادبی در قرن بیست‌ویکم نیرویی زنده و پویاست که ما را وامی‌دارد نه‌تنها معنای ادبیات را به پرسش بکشیم، بلکه بپرسیم چه کسی حق دارد معنای آن را تعیین کند و چرا.

[1] Tötösy de Zepetnek, S. & O. L. Vasvári, 2011. A BRIEF OVERVIEW OF THE STATE OF COMPARATIVE HUMANITIES IN THE U.S. AND EUROPE.https://raco.cat/index.php/452F/article/view/ 249903

[2] Sõrmus, M., Tofantšuk, J., and Liiv, S. 2013. Modern British and Estonian literature that looks at nature from an ecocritical point of view. Interlitteraria, Vol. 18 No.

1 (2013) DOI:https://doi.org/10.12697/IL.2013.18.1.08

[3] "The Promise of the Digital Humanities and the Contested Nature of Digital Scholarship" by Thomas, William G. III, 2014. Publications by faculty at the Department of History. 198. https://digitalcommons.unl.edu/historyfacpub/198

[4] Jones, G. & Jones, G., 2017. Studies of the Environmental Renaissance. Literature Compass, 2017•Wiley Online Library

[5] M. Louis Sims, 2017. Five Stars: A Review of Modern Literature and Discourse. 2017 - digitalcommons.bard.edu

[6] 2017, Marcinkowski, M. Some questions about digital literature for the digital humanities. Finding the Literary, Aarhus University, Denmark, June 13, 2017

[7] Salgaro, M., 2018. THE DIGITAL HUMANITIES AS A TOOLKIT FOR LITERARY THEORY: THREE CASE STUDIES OF HOW THE IDEAS OF "LATE STYLE," "AUTHORSHIP ATTRIBUTION," AND "LITERARY MOVEMENT" CAN BE USED IN PRACTICE. Digital Humanities: a way to look at literature, language, and education from different fields (No. 12, 2018)

فاطمه رنجبر

دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سمنان ، ایران

fateme_ranjbar@semnan.ac.ir

مقدمه

در ادوار مختلف انتخابات ریاست جمهوری بحث کاندیداتوری زنان و رئیس جمهور زن همواره یکی از موضوعات مورد بحث بوده است. این روزها و در آستانه انتخابات ریاست جمهوری، بحث و تحقیق پیرامون شرایط داوطلبان این مقام، در محافل علمی بار دیگرمطرح گردیده است. به موجب اصل یکصد و پانزده قانون اساسی رییس جمهور باید از «رجال مذهبی و سیاسی» باشد. عبارت رجال سیاسی طی سال‌های اخیر محل مناقشه چهره‌های مختلف سیاسی بوده است. برخی باور دارند که اگر در قانون اساسی ایران مفهوم رجال سیاسی آمده است، این مفهوم اعم از شخصیت های زن مرد است و بار جنسیتی ندارد؛ بر این اساس زنان در حال حاضر امكان نامزدي براي انتخابات رياست جمهوري را دارند. اما هر چند به نظر می رسد هر چند دریچه ورود زنان برای احراز مقام ریاست جمهوری بسته نیست و تا به امروز هیچ زنی صراحتا به دلیل زن بودن رد صلاحیت نشده است اما تاکنون نیز هیچ زنی از فیلتر شورای نگهبان عبور نکرده و برای این مقام تأیید صلاحت نشده است و این موضوع تا به امروز همچنان در یک موقعیت نامعین و بلاتکلیف قرار دارد و همچنان بررسي در خصوص مفهوم رجل سياسي ادامه دارد. اما از جمله پرسش هایی که در این زمینه مطرح می شود این است که اگر مقصود از عبارت «رجال مذهبی و سیاسی» در اصل 115 قانون اساسی مرد است، چرا قانونگذار برای بیان مقصود خود یعنی نفی صلاحیت زنان برای ریاست جمهوری، از کلمه مرد که دلالتش بر مقصود، واضح و صریح است استفاده نکرده و به جای آن عبارت دوپهلوی «رجال مذهبی و سیاسی» را به کار برده است و پرسش های دیگری از قبیل : آيا حقیقتا مراد از رجل سياسي، جنسيت و مرد بودن كانديداست؟ یا منظور از رجل سياسي شخصيت و شهره بودن كانديدا در حوزه سياسي است؟ و مهم تر اینکه دامنه و مقياس تشخيص اشتهار كانديدا به‌عنوان رجل سياسي چيست؟ البته هنوز مراجع نظارتي انتخابات رياست جمهوري پاسخ صريح و روشني به این پرسش ها نداده اند و با نزديك شدن به ايام انتخابات اين بحث قديمي با تمام پرسش‌ها و ابهامات آن دوباره مطرح شده است.

مفهوم رجل سیاسی

در کشور ایران پس از مقام رهبری، رئیس‏جمهور عالی‏ترین مقام رسمی کشور است و مسئولیت اجرای قانون اساسی و ریاست قوه مجریه را (جز در اموری که مستقیما به رهبری مربوط می‏شود) برعهده دارد. علاوه بر این که وزرا توسط رئیس‏جمهور تعیین می‏شوند، ریاست هیات وزیران نیز به عهدۀ شخص رئیس‏جمهور است. رئیس‏جمهور مسئولیت های بسیاری از جمله امور مربوط به برنامه و بودجه و امور استخدامی کشور را مستقیما بر عهده دارد و بودجه سالانه کشور نیز از طرف دولت تهیه می‏شود؛ بنابراین، تبیین و تشریح شرایط قانونی داوطلبان ریاست جمهوری برای تشخیص شایستگان این منصب خطیر ضروری و بایسته می‏نماید. بر اساس ماده 35 قانون انتخابات رياست‌ جمهوري، انتخاب شوندگان هنگام ثبت‌نام بايد داراي شرايط زیر باشند:

1 - از رجال مذهبي، سياسي، 2- ايراني ‌الاصل، 3- تابعيت كشور جمهوري اسلامي ايران، 4- مدير و مدبر، 5- داراي حسن سابقه و امانت و تقوا، 6- مؤمن و معتقد به مباني جمهوري اسلامي ايران و مذهب رسمي كشور.

در اين ميان آنچه بيش از همه محل بحث و اختلاف نظر است منظور قانونگذار از شرط «رجال مذهبی و سياسي» است و به طور دقیق ترکانون اصلی مناقشات در تفسیر اصل ۱۱۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی، کلمه «رجل» است؛ زیرا وجود این کلمه سبب شده است که گروهی از اهل فقه و حقوق با استناد به ظاهر کلمه «رجال» و بدون استدلال حقوقی یا فقهی محکم و دقیق، «مرد بودن» را از شرایط ریاست جمهوری در ایران بدانند.

اما به عقیدۀ بسیاری از حقودانان در قانون اساسی، ادبيات سياسي و فرهنگ ایرانی کلمۀ «رجل» (در اصطلاح رجل سیاسی ) تنها به معنای شخص برجسته و فعال سیاسی است، یعنی کلمۀ «رجل« در سلسله قوانين متعدد ما يك كلمه قانوني و حقوقي نيست و یک مفهوم عرفی است و در معنی مجازی (غیر موضوع له) به کار رفته و به معنی افراد برجسته و شخصیت‏های مهم سیاسی است ؛ بنابراین منظور از «رجال» که در اصل ۱۱۵ قانون اساسی آمده، به هیچ وجه به معنای «مردان » نیست؛ چرا که رجال کلمه‏ای عربی است که فقط در معنی مردان استفاده نمی شود و اساسا به معنی شخصیت‏ها، بزرگان و برجستگان است. در قانون اساسی نیز اگراین کلمه صرفا به معنای مردان بود، دیگر لزومی به استفاده از کلمه رجال وجود نداشت و مستقیما از کلمه مردان استفاده می‏شد چرا که در تدوین قانون ـ حال هر قانونی که باشد ـ نباید قانونگذار بیانی به کار ببرد که ابهام و اجمال داشته باشد؛ بنابراین هم در قانون اساسی کشور و هم در فقه دلیل متقنی که بگوید فقط مردان می توانند رییس مجهور شوند و زن نباید رئیس‏جمهور شود، نداریم[1]. در این رابطه نظر اکثر حقوقدانان این است که هر چند شكل ظاهري این اصطلاح (رجال سیاسی) دارای مفهوم جنسيتي است و بر مرد بودن دلالت می کند اما معناي عرفي و اصطلاحي آن هيچ خصوصيتي در مفهوم جنسيتي ندارد زیرا پاره‌اي از كلمات به تناسب مقام ممكن است معناي ديگري پيدا كنند که متفاوت از معناي ظاهري آنها است مانند جوانمرد كه در عرف زباني اين كلمه/صفت به كسي اطلاق مي‌شود كه روحيه فداكاري و گذشت دارد و در كلمه رجل نيز معني اصطلاحي و عرفي آن در قانون مورد توجه است و معادل شخصيت ممتاز و شناخته شدۀ سیاسی است؛ بنابراین با توجه به تفسیرهایی که علما کرده‏اند و در فرهنگ لغت نیز آمده، معنی اصطلاحی کلمه رجال به هیچ وجه نمی‏تواند مردان باشد بلکه به معنی بزرگان، نخبگان سیاسی و در واقع عقلای جامعه است[2]، در این رابطه فاطمه رمضان زاده نیز در توضیح این اصطلاح یادآور می شود که اگر به بحث‏هایی که در زمان تدوین قانون اساسی انجام شده دقت کنیم، می‏بینیم که بعد از بحث و بررسی های فراوان، علما و کارشناسان به این نتیجه رسیده‏اند که در ضمن شرایط ریاست جمهوری کلمه «رجال» را قرار دهند ـ با اینکه کلمه‏ای عربی است ـ زیرا معنی کلی‏تری دارد و شامل افراد لایق از هر دو گروه می‏شود[3]، در واقع تصور و برداشت اولی از عنوان رجل سیاسی این است که باید این شخص از مشاهیر و معاریف مذهبی و سیاسی باشد. معمولاً در اصطلاحات حقودانان، رجال مذهبی یا سیاسی به کسانی اطلاق می شود که از شهرت زیادی در هر دو بخش ( سیاست و مذهب) برخوردار باشد؛ بنابراین در اينجا بحث جنسيت (زن /مرد) کاندیداها مطرح نيست و رجل سیاسی یعنی شخصي كه در عرصۀ سياسي جامعه حضور مستمر و شناخته شده داشته باشد. در ضمن بايد یادآور شد که قانون اساسي نيز اصل عدم تبعيض جنسيتي را پذيرفته است؛ پس هر نماينده مجلس، وزير و كساني كه تجربه سياسي دارند «رجل سياسي» محسوب مي‌شوند در نتيجه يك خانم نيز ممكن است يك شخصيت ممتاز سياسي باشد به عبارت دیگر رجل، مقام و مرتبه‌اي از تقوا و پختگي و ورزيدگي اخلاقي، انساني و سياسي است كه در حال حاضر نمونه های بسیاری از این اشخاص را هم در میان مردان و هم در میان زنان سیاستمدار ایرانی می بینیم. البته باید یادآور شد که مذاکرات خبرگان اول قانون اساسی به روشنی نشان می دهد که حقیقتا در ابتدا مسئلۀ رجولیّت/مرد بودن رییس جمهور مطرح بوده است زیرا برخی عقیده داشتند که در سیستم حکومت اسلامی زنان نمی‌توانند به سمت حاکمیت به خصوص در سطح ریاست جمهوری دست یابند؛ بنابراین یکی از پیشنهادها که شرط مرد بودن را تصریح کرده بود، چنین است: «رییس جمهور باید ایرانی الاصل، تابع ایران، دارای مذهب رسمی کشور و مروّج آن، مؤمن به مبانی جمهوری اسلامی ایران، مرد و دارای حسن سابقه و امانت و تقوی باشد[4]»، اما در مورد این متن رأی گیری به عمل آمده مخدوش اعلام گردید زیرا به نظر می‌رسد در ابتدا، متن اصلی به گونه ای تنظیم شده بود که به صراحت حق انتخاب شدن را از زنان سلب می نمود و به دلیل مخالفت جمع قابل توجهی از اعضای مجلس این متن رأی نیاورد. به همین دلیل متن از دستور کار خارج شد و در نهایت متن دیگری با این محتوا تنظیم و به رأی گذاشته شد : «رییس جمهور باید از میان رجال مذهبی و سیاسی که واجد شرایط زیر است انتخاب گردد: ایرانی الاصل، تابع ایران، مدیر و مدبر، دارای حسن سابقه و امانت و تقوی، مؤمن و معتقد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور[5]» ؛ بنابراین در عبارت فوق ضمن اقرار به این که برداشت اولیه از عبارت «رجال مذهبی و سیاسی» مرد بودن نیست، دلیل روی‌گردانی قانونگذار از لفظ مرد و روی آوردن به عبارت «رجال مذهبی و سیاسی» را مصالح نظام و وجهه بین المللی آن عنوان کرده‌است؛ بنابراین در قضیه ریاست جمهوری زنان بر اساس ادله اجتهادی و حقوقی هیچ مشکلی وارد نیست و این مقام را هر فردی با داشتن شرایط لازم می‏تواند تصدی کند و بین زن و مرد فرقی نیست و این مسئله با نظرات فقهی و شرعی منافاتی ندارد[6]. البته در این مورد بعضا دیدگاه های مخالفی نیز مطرح می شود که اصطلاح رجل سیاسی را مختص مردان شمرده و زنان را برای تصدی جایگاه ریاست جمهوری مناسب نمی بینند، در جواب این گروه نیز برخی از حقوقدانان چنین پاسخ می دهند: اینکه با تعبیر ظریفی در اصل ۱۱۵ قانون اساسی مقام ریاست جمهوری به رجال اختصاص یافته است، صرفا به لحاظ رعایت مصلحت مقطعی مملکت بوده نه به جهت رعایت اصل شرعی ممنوعیت زن از ولایت و حکومت؛ زیرا اگر این اصل می‏خواست رعایت شود، به طریق اولی باید زن را از نمایندگی و عضویت در مجلس قانونگذاری نیز منع کرد.[7]

انتقادی که به لحاظ ادبی، جامعه شناختی و نشانه شناختی نیز به اصطلاح «رجل سیاسی» وارد است این است که این اصطلاح ظاهرا و به شکلی نمادین غایب بودن زن را از صحنۀ سیاست به ذهن متبادر می کند زیرا از نظر جامعه شناس و منقد ادبی «بازنمایی» یا «دلالت» خود متضمن تولید معانی است؛ یعنی مردنگاری «انسان» به طور عام از راه حذف زن شکل می گیرد و نشان دهندۀ این است که اساسا زبان سیاست ایرانی، زبانی مردانه است، رایج ترین نشانۀ مردانه بودن کلام نیز آن است که در این گونه موارد موضوع کلام اساسا مرد فرض می شود. از طرفي معمولا اين گونه اصطلاحات مورد سوءاستفاده نيز قرار مي‌گيرند زیرا از نظر اصول حقوقي اين اصطلاح (رجل سیاسی) باعث مصادره به مطلوب می شود.

شخصيت مقدم بر جنسيت

مطابق اصل 19 قانون اساسي همه مردم مساوي هستند و جنسيت و مذهب و‌ نژاد نبايد باعث تبعيض شود بنابراین در این راستا اصطلاح رجل سياسي را بايد در پرتو اصل 19 قانون اساسي و برابري انسان‌ها تفسير كرد. به اعتقاد بسیاری از حقوقدانان قانون اساسی در رابطه با مسئلۀ جنسیت کاندیداهای زن ریاست جمهوری نياز به تفسير ندارد و روشن است و كساني كه از توان مديريتي و اوصافي نظير مدير و مدبركه در قانون اساسي آمده برخوردارند مي‌توانند در انتخابات ریاست جمهوری (فارغ از جنسیت زن و مرد) شرکت کنند. در این راستا محمد طاهر كنعاني – حقوقدان- در یادداشتی با عنوان « رجل سیاسی، مفهومی در تنگنای تفاسیر حقوقی»(1395) تصریح می کند قانون بايد در پرتو اصول حقوقي تفسير شود در غير اين صورت هر كسي مي‌تواند قانون را از روي كلمات تفسير كند. از نظر اصول حقوقي ما اصلي داريم به نام «اصل برابري» كه مي‌گويد همه مردم در انتخاب كردن و انتخاب شدن برابر هستند؛ بنابراين قيدهايي نظير رجل سياسي كه در قانون اساسي آمده‌اند جملاتي/اصطلاحاتی كلي هستند كه ممكن است به اصل برابري خدشه وارد ‌كنند. عده‌اي مي‌خواهند با اين قيدها تافته جدابافته شوند و قدرت و حكومت و سياست و اجتماع را به قبضه خود درآورند. [8] در صورتی که اگر زن مي‌تواند نماينده مجلس شود پس براي انتخابات رياست جمهوري نيز مانعي ندارد، اگر زني مدير و مدبر و توانمند باشد مردم بي‌ترديد او را انتخاب خواهند كرد. در این راستا تجربه نشان داده است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته هر جا زني رئيس جمهور يا نخست‌وزير شده موجب پيشرفت و ترقي مردم كشورش شده است در این رابطه به نمونه های بسیار زیادی می توان اشاره کرد از جمله «آنگلا مرکل» نخست وزیر زن آلمان، «تسای‌اینگ ون» رئیس جمهور زن تایوان، «جاسیندا آردرن» نخست وزیر زن نیوزلند، «سانا مارین»، نخست وزیر زن فنلاند و جوان‌ترین رهبر سیاسی جهان و... که با مدیریت صحیح و کارآمد خود موجبات پیشرفت کشور و مردم شان را فراهم کرده اند؛ بنابراین در این راستا ما نیز اگر روشن بيني دقیقی داشته باشيم مي‌توانيم زنان شايسته را به صورت جدی تری در سرنوشت كشور مشاركت دهيم.

ما نیز بخشی از این ملت هستیم: دعوی زنان ایرانی برای احراز جایگاه ریاست جمهوری

از گذشته تا کنون وجود گرایش های متباین در فضای گفتمانی ـ سیاسی ایران زمینه ساز کشمکش ها و جدال های سیاسی و فرهنگی زیادی در رابطه با شهروندی زنان بوده است، در این راستا فعالان حقوق زنان از تمام امکانات زبانی و فرهنگی برای آفرینش گفتمانی که به نفع زنان باشد استفاده کرده اند تا مرزهای شهروندی زن را در فرهنگ ایرانی ترسیم کنند. در واقع تاحدود صد سال پیش حضور زن در گسترۀ اجتماعی و سیاسی معادل از هم پاشیدن نظم فرهنگی ـ اجتماعی و موجب فتنه تلقی می شد و حتی رفتن به مدرسۀ علم برای زنان خلاف دین و مذهب به حساب می آمد،[9] اما رفته رفته زنان این دیدگاه ها را به چالش کشیده و در مقابل نگرش هایی که آنان را به حاشیه می راند به مقاومت برخاستند و خود را به گفتمان سیاسی هر چه بیشتر نزدیک کردند و همواره به دنبال گشایش فضایی برای خودنگاری و ابراز وجود در گفتمان اجتماعی ـ سیاسی بودند و همۀ این ها تلاشی بود برای تغییر گفتمان سیاسی مردانه که حکومت را مختص مردان می دانست و این مهم خود ندای دگرگونی قاعده را در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ایران می داد. از جمله فعالیت های اساسی زنان برای گشایش فضای گفتمان فرهنگی ـ سیاسی تاسیس مدارس دخترانه ، تشکیل انجمن ها و اتحادیه های زنان و نوشتن نامه و مقاله در جراید مشروطه بود. در واقع زنان با نوشتن نامه، یادداشت و مقاله برای جراید جایی برای ابراز عقیده و نظر خود در عرصۀ سیاسی می جستند و در آن با تعیین ضرب الاجل برای وزرا و وکلای مجلس برای سر و سامان دادن به امور مملکت، خواهان مشارکت در امور سیاسی بودند؛ از جمله متن های بسیار جالب که توسط زنان برای مجلس شورای ملی نوشته شده نامه ای است که در آن نویسنده با لحنی قاطعانه بیان می دارد : چرا قانون به دست ما زن ها نمی دهید که هر کس در هر کجا که هست تکلیف خود را بداند؟ در ادامه به بخش هایی از این نامه که توسط نمایندۀ « اتحادیۀ غیبی نسوان» نگاشته شده و در آن دعوی حکومت و سر و سامان دادن به امور مملکت از طرف زنان مطرح شده است اشاره می شود:

«...همین قدر عرض کنم که اگر چه زن هستم و به قول آقایان ناقص العقل و ردیف بشر محسوب نمی شوم ، از مرحمت پدرانمان هم که فضل و کمالی نداریم... ، امروز بر احدی پوشیده نیست که هر بیوه زنی به این مجلس دارالشورای ملی حق دارد و ما امروز حقوق خودمان را می خواهیم ، دیگر صبر و حصوله نداریم ، اگر وکلای محترم ما توانستند یا می توانند تا سلخ رمضان قانون را تمام کرده و در سایر کارها ترتیبی دهند که آسایش خلق فراهم شود، زهی سعادت! والا اگر در خود چنین پیشرفت نمی بینند و می خواهند باز هم به ترتیب سابق پیش بروند ما به توسط همین عریضه خبر می دهیم که همه استعفا از کار خود بدهند و رسما به توسط روزنامۀ ندای وطن به ماها خبر داده چهل روز هم کار را به دست ما زن ها واگذارند و به شرط آنکه عار نداشته باشند ...ما وکلا ر ا انتخاب می کنیم، وزرا را انتخاب می کنیم، باری قانون را صحیح می کنیم ، حکام را تعیین می کنیم، دستورالعمل ولایات را می فرستیم، ریشۀ ظلم و استبداد را از بیخ می کنیم، ظالمین را قتل می کنیم، ، انبارهای جو و گندم متمولین را می شکنیم، کمپانی برای نان قرار می دهیم، خزانه های وزرا را که از خون خلق جمع و در سرداب ها گرو کرده اند بیرون می آوریم ، بانک ملی برپا می کنیم، عثمانی را عقب می نشانیم، اسرای قوچان را عودت به خانه های خود می دهیم، قنوات شهری را صحیح می کنیم و کوچه ها و خیابان ها را تنظیف می کنیم، کمپانی برای شهر معین می کنیم و...[10]»

از این رو در واقع می توان گفت که در گذشته نه چندان دور مطالبۀ زنان این بود که در شمار آورده شده و جزئی از ملت محسوب شوند و در فضای اجتماعی ـ سیاسی آنان را نیز شهروند به حساب آوردند و با مردان هم تراز تلقی شده و در مقام همراهان ، هموطنان و بخشی از ملت در ترقی اوضاع کشور دخیل باشند.

در واقع پس از این ماجرا ها نیز زماني موضوع حق رأي زنان به‌عنوان يك چالش مهم در ایران مطرح بود، اگر چه این مسئله نیز با فراز نشیب ها و مخالفت های زیاد علمای روحانی، در گذشته همراه بوده است زیرا دادن حق رای به زنان عملی شرم آور محسوب می شده است و اساسا حضور زنان در عرصه ای که از گذشته مردانه تلقی می شد مورد نزاع بود، در این رابطه زمانی که (در تاریخ 8 شعبان 1329) در طول مذاکرات مجلس مسئلۀ حق رای زنان مطرح شد مدرس رهبر روحانی شناخته شده و نمایندۀ مجلس آن را باعث شرم و بی آبرویی دانسته و زنان را به عنوان گروهی معرفی کرده که به دلایل زیر از حق رای دادن محروم هستند:

«از اول عمر تا حال بسیار در بر و بحر ممالک اتفاق افتاده بود برای بنده ولی بدن بنده به لرزه درنیامده و امروز به لرزه آمد ...اولا نباید اسم نسوان را در منتخبین برد که از کسانی که حق انتخاب ندارند نسوان هستند ، مثل اینکه بگویند از دیوانه ها نیستند ، سفها نیستند، ...برهان این است که امروز ما هر چه تامل می کنیم می بینیم خداوند در این ها قابلیت قرار نداده است که لیاقت حق انتخاب داشته باشند...و آنها از آن زمره اند که عقول آنها استعداد ندارد[11] ...»

از سوی دیگر در روایات زنان در جراید به کرات می توان مطالبۀ توسعۀ فضای اجتماعی و سیاسی را دید، زنان همواره در تلاش بودند تا حضورشان در صحنه های اجتماعی و سیاسی به رسمیت شناخته شود و در پی آن بودند تا فضای جدیدی برای خود در گفتمان سیاسی باز کنند تا خود را به عنوان بخشی از «ملت« معرفی کنند، بخشی از ملت ـ شهروند که گاه حتی شایستگی های مردان را در امر حکمرانی به چالش می کشد؛ در این رابطه آنان موفق به شکستن مرزهای محدود کنندۀ فرهنگ سنتی شدند و رفته رفته جایگاه خود را به عنوان هموطنان مردان، شهروندان ایرانی و بخشی از ملت تثبیت کردند، بنابراین امروز مي‌بينيم که مشكل حق رای زنان كاملاً حل شده است و كسي در موضوع رأي دادن زنان بحثي ندارد، اما آنچه که امروز مطرح است حق انتخاب شدن و حق رأي گرفتن زنان از جامعه و احراز جایگاه ریاست جمهوری است، بر این اساس استدلال می شود همان طور كه زنان حق دارند رأي بدهند، حق دارند رأي هم بياورند. سخنگوی شورای نگهبان در آخرین خبر خود در همین باره بیان کرده است «زنان می توانند در انتخابات آینده ریاست جمهوری به عنوان نامزد ثبت نام کنند ولی موضوع رجل سیاسی در شورای نگهبان هنوز به نتیجه نهایی نرسیده است![12]»

در این خصوص آذر منصوری سیاستمدار ایرانی، دربارۀ ورود زنان به رقابت های انتخابات ریاست جمهوری بیان می کند: «باید توجه داشت که فرصت‌ها در تاریخ ایران به شکل نابرابری بین زنان و مردان توزیع شده و حتی رقابت انتخاباتی آزاد هم نمی‌تواند شکاف‌ها و تبعیض را برطرف کند چرا که زنان پیشینۀ حضور گسترده در جامعه سیاسی را ندارند، لذا راهکار این است که دولت به دنبال اجرای سیاست‌های عدالت جنسیتی باشد و برای این منظور ما ناچاریم تبعیض مثبت را بکار گیریم و به زنان فرصت دهیم تا بتوانند توانمندی‌های خودشان را بدست بیاورند.[13] او همچنین تصریح می کند که اگر چه این اظهار نظر جدید نیست اما صرفا حتی طرح آن از سوی سخنگوی شورای نگهبان با توجه به اینکه در دوره های گذشته نبوده، می‌تواند بازخوردهای خوبی داشته باشد و گواهی بر این باشد که تلاش‌های زنان ایران به سرانجام رسیده و این صدا شنیده شده است که منظور و مراد از «رجل سیاسی» تنها به معنای «مرد سیاسی» نیست و این اصطلاح شامل «زنان سیاستمدار» نیز می شود. در این رابطه گفته می شود هرچند دریچه ورود زنان برای ریاست جمهوری بسته نیست، اما شورای نگهبان فعلاً موضوع را در یک موقعیت نامعین نگه داشته است، به همین علت آذر منصوری در خصوص اهمیت طرح موضوع ریاست جمهوری زنان تاکید می کند که دستکم طرح موضوع به این شکل، حداقل مجموعه کاندیداهای ریاست جمهوری را وا می‌دارد تا به مطالبات سیاسی و اجتماعی زنان توجه داشته باشند و تعداد بیشتری از زنان را در کابینه، هیئت دولت و معاونت‌های رئیس جمهوری به کار گیرند.

در انتها ذکر این نکته ضروری است که با کنار زدن پندارهاي سنتي مشاهده می کنیم که نه شرع و نه عقل مخالفتي با مشاركت سياسي زنان در رقابت های سیاسی و انتخاباتی ریاست جمهوری ندارد، البته باید یادآور شد که اين نيروهاي اجتماعي و بیش از همه خود زنان هستند كه بايد حق مشاركت اجتماعي ـ سیاسی زنان را در كشور نهادينه كنند. در واقع بايد گفت هيچ ضابطه قانوني( دستکم به صورت جدی) در اين باره وجود ندارد و در دانش حقوق چيزي به نام رجل به معنای مطلق مرد نداريم، اما اينكه این مفهوم چگونه بايد تفسير شود تا حدودی نیز تابع فضاي اجتماعي است. در واقع اگر رسانه های اجتماعی اين موضوع را از نظر علمي ،جامعه شناسي، تاريخي و تطبيقي بررسي كنند كه زنان هم مي‌توانند رئيس جمهوران و مديران موفقي در رده های بالای سیاسی ـ اجتماعی باشند بي‌ترديد شوراي نگهبان نیز این موضوع را مي‌پذيرد.

منابع

بندرچی، محمدرضا «بررسی اصل ۱۱۵ قانون اساسی»، روزنامه رسالت، ۲۳/۲/۸۰ ر.ک: سید جلال‏الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، چ پنجم، ۱۳۷۷، تهران، پایدار

جناتی، محمدابراهیم(۱۱/۱۲/1379) روزنامه خراسان، گزارش: آیا زنان می‏توانند رئیس‏جمهور شوند؟

رمضان‏زاده، فاطمه، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۴.

علایی طالقانی، اعظم، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۵.

کار، مهرانگیز(1376) حقوق سیاسی زنان ایران، چ اول، تهران، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان

گرجی، منیره(1364)صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد ۳، چ اول، اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.

موسوی بجنوردی، محمد، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۳.

مهرپور، حسین، حقوق بشر در اسناد بین‏المللی و موضع جمهوری اسلامی ایران، چ اول، ۱۳۷۴، اطلاعات، ص ۲۳۰

نجفی اسفاد؛ مرتضی ، محسنی، فرید (1371) حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، چ اول، انتشارات بین المللی المهدی.

نجم آبادی، افسانه (1399) چرا محوشد از یاد تئ نامم؟، تهران، بیدگل.

هاشمی، سیدمحمد (1382)حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج دوم، چ هفتم، تهران، نشر میزان

یزدی، محمد(1375)، قانون اساسی برای همه، چ اول،تهران، امیر کبیر

[1] ـ سید محمد موسوی بجنوردی، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۳.

[2] ـ اعظم علایی طالقانی، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۵.

[3] ـ فاطمه رمضان‏زاده، مجله زنان، ش ۳۵، ص ۴.

[4] ـ نجفی ، اسفاد، محسنی، ج3، ص1772

[5] ـ همان 1797

[6] ـ جناتی، محمدابراهیم(۱۱/۱۲/۷۹.) روزنامه خراسان

[7] ـ حسین مهرپور، حقوق بشر در اسناد بین‏المللی و موضع جمهوری اسلامی ایران، چ اول، ۱۳۷۴، اطلاعات، ص ۲۳۰.

[8] ـ روزنامه ايران، 1395.12.9

[9] ـ شیخ فضل الله نوری: «مدرسۀ علم برای نسوان خلاف دین و مذهب است»، منتشر شده در روزنامه حبل المتین به نقل از نجم آبادی، 1299 : 329

[10] ـ به نقل از نجم آبادی ، 1399: 272

[11] ـ همان : 78

[12] ـ «چرا زنان نمی توانند کاندیدای ریاست جمهوری شوند؟» ، پایگاه خبری تحلیلی فیدوس( نوای بیداری) 14دی 1395

[13] ـ همان

فاطمه رنجبر

دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سمنان ، ایران

fateme_ranjbar@semnan.ac.ir

مقدمه

میشِل فوکو[1] فیلسوف نامدار فرانسوی و از اندیشمندان بحث‌انگیز نیمۀ دوم قرن بیستم که دیدگاه‌های او درزمینۀ سیاست، تاریخ نظام‌های فکری، قدرت، دانش، گفتمان، فرهنگ و جامعه او را در شمار متفکران مطرح اروپا درآورده، در جریان مبارزات انقلاب اسلامی دو بار به ایران سفر کرد. او در این سفرها با برخی از رهبران دینی و گروه‌های انقلابی ملاقات کرد. فوکو دراثنای این سفرها مقالات ستایش‌آمیزی دربارۀ قیام مردم ایران نوشت که پیش از ۲۲ بهمن ۵۷ در رسانه‌ها منتشر شدند. دل‌مشغولی اصلی وی در پرداختن به انقلاب ایران این نکته بود که چگونه آن وقایعی که «اندیشه» نامیده می‌شوند، متحول می‌شوند و می‌میرند. فوکو که به‌شدت مجذوب انقلاب ایران شده بود گزارشات و مقالات مربوط به ایران را در نشریۀ کوریر دلا سرا (Corriere Della Sera) و مجله معتبر فرانسوی نوول ابسرواتور (Le Nouvel Observateur) منتشر می‌کرد. او در ابتدا پیش‌بینی می‌کرد که این انقلاب از مدل دیگر انقلاب‌های مدرن پیروی نخواهد کرد؛ فوکو جسورانه در گزارشات خود نوشت که این انقلاب حول مفهومی به‌شدت متفاوت، سازمان‌دهی شده است، انقلابی که نظامی از مفاهیم معنویِ تاریخی آن را هدایت می‌کند. از منظر فوکو انقلاب اسلامی نخستین انقلاب فرا مدرن عصر حاضر و اولین شورش بزرگ علیه نظام‌های زمینی و مدرن‌ترین شکل قیام است. او اذعان می‌کرد که از زمان انقلاب فرانسه تاکنون، برای نخستین بار، انقلاب و معنویت به هم پیوند خورده‌اند. فوکو، انقلاب ایران را نویدبخش ظهور گفتمان رادیکال سیاسی ـ عرفانی جدیدی می‌دانست که از دل مفاهیم و آموزه‌های مذهبی که در طی قرون متمادی در پس لایه‌های غبار خرافه، ارتجاع و نسیان مدفون‌شده بود، سر برآورده است. بسیاری از فوکوشناسان ـ هم در آن زمان و هم‌اکنون ـ اظهارنظرها، گفته‌ها و نوشته‌های فوکو را در این باب نامتعارف و محصول یک خطای سیاسی می‌دانند. حتی مفسران و فیلسوفان فرانسوی که پیش‌تر با دیدگاه‌های فکری و فلسفی فوکو همراه و هم‌زبان بودند، به ماهیت به‌شدت مسئله برانگیز موضع فوکو نسبت به ایران انتقاد داشتند. بعد از انقلاب و اندکی پس‌ازآن، فوکو با حملات انتقادی و خردکنندۀ روشنفکران و فیلسوفان فرانسوی و اروپایی مواجه‌ شد. ازجملۀ این انتقادات خردکننده مقالۀ جدلی و تعرضیِ معروف کلودی و ژاک بورویل است که در نشریۀ فرانسوی لوماُتن با عنوان «فیلسوفان چه رؤیایی در سردارند» چاپ شد و در آن فهم فوکو از مفهوم «سیاست معنوی» را به پرسش کشید؛ و این سؤال را مطرح کرد که «آیا این مفهوم، ارتباطی بامعنای معنوی آنچه هم‌اینک در ایران می‌گذرد دارد یا نه؟» فوکو اگرچه پس‌ازآن انقلاب دو مقالۀ دیگر دربارۀ ایران منتشر کرد اما به‌طورکلی پس‌ازآن ـ با خاطری رنجیده ـ دربارۀ ایران سیاست‌های پس‌ازآن، برای همیشه سکوت کرد.

فیلسوف فرانسوی در ایران

میشل فوکو برای اولین بار در سپتامبر ۱۹۷۸/ ۱۳۵۷ (از ۲۵ شهریور تا ۲ مهر) در بحبوحۀ تظاهرات و شورش‌های مردمی از ایران دیدن کرد؛ او در این سفر از اقشار مختلفی همچون علما، اپوزسیون دینی و غیردینی، طبقۀ متوسط شهری، کارگران صنعت نفت و بسیاری دیگر ملاقات کرد. او سپس در اکتبر همان سال با آیت‌الله خمینی در اقامتگاه دوران تبعیدش در حومۀ پاریس (نوفل‌لوشاتو) نیز دیدار کرد. فوکو برای دیدار دوبارۀ ایران در نوامبر همان سال، زمانی که جنبش انقلابی علیه شاه به اوج خود می‌رسید، به ایران سفر کرد. حاصل این دیدارها، شیفتگی، همدلی و حمایت فوکو از انقلاب و مردم ایران بود. اگرچه این همدلی و حمایت‌ها در غرب واکنش‌های منفی زیادی را نسبت به فوکو برانگیخت و حتی یک‌بار نیز در خیابان از طرف مخالفین مورد ضرب و شتم قرار گرفت. سفرهای فوکو به ایران، شامل دیدار از شهرهای تهران، قم و آبادان، برای بررسی‌های حضوری از متن انقلاب و گفت‌وگو با رهبران نهضت‌های انقلابی بود. در آن زمان مقالات ویژۀ فوکو دربارۀ ایران در صفحۀ اول روزنامۀ کوریر دلا سرا منتشر می‌شد. البته او بخش دیگری از نوشته‌هایش دربارۀ ایران را در روزنامه‌ها و مجلات فرانسوی، ازجمله روزنامه‌ی لوموند و هفته‌نامۀ چپ‌گرای پرمخاطب نوول ابزرواتور منتشر می‌کرد. مجموعه یادداشت‌های این دو سفر و آنچه فوکو پیش از پیروزی انقلاب اسلامی دربارة نهضت اسلامی ایران نوشته است و یادداشت‌های پس از انقلاب وی، به‌ویژه مصاحبه مفصل او با دو خبرنگار روزنامه «لیبراسیون» به‌روشنی نشان می‌دهد که «فوکو» عقیده داشت انقلاب ایران، تفاوتی عمده با انقلاب‌های دیگر قرن بیستم دارد. میشل لیزنبرگ دربارۀ پیوستگی روزنامه‌نگاری دربارۀ ایران و فلسفه در اندیشۀ فوکو می‌نویسد «برای فوکو ژورنالیسم و فلسفه به یکسان دربارۀ ماهیت اکنون پرسش می‌کنند و به‌طور خاص این پرسش برای او مطرح است که ما در لحظۀ اکنون چه هستیم.» بنابراین می‌توان گفت پرداختن فوکو به انقلاب ایران نوعی تبدیل اکنون به رخداد فلسفی بود. آنچه در ادامه می‌خوانید مروری است بر گزارش‌هایی که «فوکو» در دیدار از ایران ارائه می‌دهد.

تهران۵۷. تهران را یک محور افقی به دونیمه می‌کند، شهر ثروتمند در دل کارگاه‌های ساختمانی و اتوبان‌های در دست احداث، آرام‌آرام از شیب رشته‌کوه بالا می‌رود... در جنوب بازار مرکز قدیمی شهر و حومه‌های فقیر قرار دارد در حاشیه شهر تا چشم کار می‌کند آلونک‌های پست است ...

امروز مثل همۀ جمعه‌ها دونیمۀ شهر که در طول هفته در کنار هم زندگی می‌کنند از هم جداشده‌اند، شمالی‌ها به‌سوی شمال‌تر، به ویلاهای کنار دریای مازندران رفته‌اند و جنوبی‌ها راهی شهرری ...دور مزار مردم چنان پا بر زمین می‌کوبند و به هم تنه می‌زنند که انسان اروپایی شاید بیهوده در پی آن برآید که در این ترکیب، جشن و پای‌کوبی را از ایمان مذهبی جدا کند...

وقتی از پاریس می‌خواستم به ایران بروم به صد زبان به من گفتند که ایران دچار بحران نوسازی شده است و یک شاه مستبد هوای رقابت با کشورهای صنعتی دارد اما جامعۀ ایران یک جامعۀ سنتی است که نمی‌تواند و نمی‌خواهد با وی همراهی کند؛ این جامعه به گذشتۀ خود می‌نگرد و به نام اعتقادات هزارساله از یک روحانیت واپس‌گرا پناه می‌جوید...

ایران اکنون در حالت اعتصاب سیاسی همگانی است، می‌توانم بگویم در حال اعتصاب نسبت به سیاست است ...

ملت ایران مانند خارپشت همۀ تیغ‌هایش را بیرون داده است...

می‌خواستم وضع حقیقی این رژیم را که سانسور، شدتش را پنهان می‌کند بشناسم. در تهران با اعتصابی‌های «مرفه» دیدار کردم، با کارکنان هواپیمایی ملی ایران: آپارتمان‌های شیک، مبلمان چوبی، مجلات آمریکایی؛ و هزار کیلومتر دورتر در جنوب با اعتصابی‌های «سرسخت»، با کارگران صنعت نفت...

اعتصاب‌هایی که مانند آتشی در خرمنگاه افتاده باشد از این استان به آن استان سرایت می‌کنند؛ اعتصاب صنعت نفت و ذوب‌آهن، اعتصاب کارخانه‌های مینو، اعتصاب وسایل حمل‌ونقل عمومی، اعتصاب هواپیمایی ملی ایران و اعتصاب کارمندان دولت. از همه شگفت‌آورتر اعتصاب کارمندان گمرک و دارایی است که به‌آسانی دست از کار نمی‌کشند...

انسان تعجب می‌کند، چون پالایشگاهی می‌بیند عظیم اما کم‌وبیش قدیمی که میان ورقه‌های شیروانی محصورشده است، با ساختمان‌های اداری به سبک بریتانیایی‌اش، نیمی صنعتی و نیمی مستعمراتی که از میان کوره‌ها و دودکش‌ها به چشم می‌آید و به قصر حکمرانی در مستعمرات می‌ماند که با ناخن‌خشکی ِ نساجان بزرگ منچستر در آن دستی برده باشند...

در جای بسیار امنی در اطراف تهران، دوستانم ترتیب ملاقات مرا با چند افسر عالی‌رتبه که همه جزو مخالفان شده بودند، دادند. ایشان به من گفتند که هر چه ناآرامی بیشتر می‌شود، حکومت هم بیشتر ناگزیر می‌شود که برای برقرار کردن نظم، به واحدهای نظامی‌ای متوسل شود که نه آمادگی این کار رادارند و نه انگیزه آن را و در این میان، تازه می‌فهمند که سروکارشان با کمونیسم بین‌الملل نیست، بلکه با مردم کوچه و بازار است، با کاسب‌هاست، با کارمندهاست و یا بیکارانی مثل برادرهای خودشان، یا مثل خودشان اگر سرباز نبودند. این‌ها را می‌توان یک‌بار به تیراندازی وادار کرد، اما دو بار نه ... . در تبریز هشت ماه پیش مجبور شدند که همه پادگان را عوض کنند و برای تهران هم هرچند واحدهایی از استان‌های دوردست آورده‌اند، اما باز ناچار می‌شوند که عوضشان کنند...

شنیده‌ام که برخی از ارتشیان، به روی مافوق خود آتش گشوده‌اند، یا فردای روز کشتار خودکشی کرده‌اند ...

ارتش ایران، فاقد ایدئولوژی خاصی است; این ارتش هیچ‌گاه در زمان شاه پدر و شاه‌پسر نتوانسته است برنامه سیاسی خاصی داشته باشد که بر مبنایی ایدئولوژیک استوار باشد. ارتش ایران سال ۵۷، نیروی نظامی‌ای مطیع، قدرتمند، اما به‌شدت شکننده است; چراکه بدون ایدئولوژی نمی‌تواند نقش ارتش‌های آزادی‌بخش را بازی کند... آسیب‌پذیری این ارتش وقتی بیشتر رخ می‌نماید و عمق پیدا می‌کند که مبارزه، نه در برابر بیگانه، کمونیست، چپ و ... که گشودن آتش‌بر روی کارمند، کاسب، معلم، پیر و جوان هم‌خونی باشد که در مقابل لوله تفنگ، به سویش گل گلایول پرتاب کند و او را برادر بخواند...[2]

انقلابی که فوکو از آن سخن می‌گفت چه بود؟

ابهامات، نقصان‌ها و پیچیدگی‌های بی‌شماری درراه تلاش برای فهم تفسیر فوکو از اسلام و انقلاب ایران وجود دارد چنان‌که خود می‌گوید: آنچه در ایران اتفاق می‌افتد باعث سردرگمی ناظر امروزی است. نه نشانی از چین در آن می‌بینید، نه از کوبا، نه از ویتنام، بلکه زلزله‌ای دریایی بدون دستگاه نظامی، بدون پیشرو، بدون حزب. او در نوشته‌هایش تأکید می‌کند هیچ‌گونه خاستگاه واحدی برای انقلاب ایران نمی‌توان قائل شد. دستکم در اینجا تحلیل‌های مارکسیستی نیز نابسنده اند، زیرا ازلحاظ تاریخی در دهۀ ۱۹۷۰ میلادی شاه به سبب درآمدهای نفتی ازلحاظ اقتصادی و صنعتی کشور را به سمت ترقی می‌برد، همچنین کنشگران انقلابی تنها صرفاً کارگران نبودند، بلکه بازاریان نیز در کنار تهی‌دستان دست به شورش زدند. چنین جنبش متکثری هیچ چهرۀ آوانگاردی نمی‌تواند داشته باشد. از منظر فوکو، انقلاب اسلامی ۱۹۷۸ ـ ۱۹۷۹ متضمن امتناع کل یک فرهنگ و کل یک ملت، از رفتن زیر بار یک جور نوسازی است که در نفس خود «کهنه‌گرایی» است. او افزوده است گویا امروز توده‌ها حق آزادی انتخاب خویش را در مذهب یافته اند نه در اصلاحات شاهانه. مردم ایران از سپتامبر ۱۹۷۸ تا فوریۀ ۱۹۷۹، در روند یک انقلاب شهری توده‌ای با مشارکت میلیون‌ها نفر، رژیم محمدرضاشاه پهلوی را که برنامۀ به‌شدت اقتدارگرایانۀ مدرنیزاسیون اقتصادی و فرهنگی را پی گرفته بود، سرنگون کردند.

فوکو معتقد بود انقلاب ایران فراطبقه ای، فرا حزبی و حتی فرا آیینی بود و هرگز از دینامیک‌های پیش برندۀ سایر انقلاب‌ها پیروی نمی‌کرد. نکتۀ مهم‌ دیگری که او بدان توجه کرد، این بود که نوع جدیدی از جنبش انقلابی پدیدار شده که بر فراسوی مرزهای ایران و حتی بر جنگ اسرائیل-فلسطین تأثیری شگرف خواهد داشت؛ اما شاید اهمیت تاریخی آن بستگی به انطباقش با «مدل انقلابی» شناخته‌شده‌ای نداشته باشد. در اکتبر ۱۹۷۸، زمانی که اولین اعتصاب‌های سراسری در ایران در حال رخ دادن بود، فوکو تصمیم گرفت برای اولین بار دیدگاه‌هایش را دربارۀ ایران، در مقاله‌ای تحت عنوان «ایرانیان چه رؤیایی در سردارند؟» در نوول اُبزرواتور منتشر کند. او در این مقاله یک وضعیت نمادین را توصیف می‌کند: به نظر می‌آید وضعیت در ایران به مبارزه‌ای بزرگ تحت نمادهای سنتی و اسطوره‌ای بدل شده، نمادهای شاه و قدیس، حاکم مسلح و تبعیدی‌های تهی‌دست، یک مستبد در برابر مردی که با دستان خالی ایستادگی می‌کند و مردمی او را می‌ستایند. به نظر می‌رسد تمرکز فوکو بر انقلاب ایران، معنویت و دین را برای او، به‌مثابۀ مطالعۀ روابط مابین تجربه، دانش و قدرت نیز مطرح می‌کرد. او در همین مقاله به جایگاه پراهمیت «سیاست معنوی» در ایران می‌پردازد. درواقع فوکو انقلاب ایران را در سیاقِ دیدگاه خود بررسی می‌کند فوکو در این زمان در نوشته هایش کوشید تا مفهوم «معنویت سیاسی» را هر چه بیشتر شرح و بسط دهد. استراتژی او این بود که نشان دهد امر «معنوی» می‌تواند میان امر «معنوی» و امر «مادی» در تعلیق باشد، جایی که امر معنوی، سیاسی است و امر سیاسی، معنوی، جایی که این دو، در شبکۀ واحدی از روابط قدرت منحل می‌شوند و برای [به دست آوردن] فضایی در بازی‌ای عجیب که در آن زندگی، مرگ، حقیقت، اطاعت، افراد و هویت‌های شخصی مبارزه می‌کنند. امر «معنوی» به‌صورت شکلی از قدرت گفتمانی درمی‌آید که تلاش می‌کند تا زندگی انسانی را نظم بدهد. او در مقالات و مصاحبه‌های خود بیان می‌کرد که در ایران، دین چیزی فراتر از یک ایدئولوژی را ارائه می‌کند. او بعدها مکرراً در مصاحبه و نوشته هایش گفت در ایرانِ انقلابی، معنویت چیزی فراتر از یک ایدئولوژی را ارائه می‌کند، دین درواقع مجموعه‌ای از واژگان، آیین‌ها و درامی بی‌زمان بوده که در آن می‌توان درام تاریخی یک مردم را جای داد که صِرف وجود آن در برابر حاکمش مبارزه می‌کند. آنان به دنبال «معنویت‌گرایی سیاسی» می‌باشند، آنان درصدد گشودن راهی برای معنویت در سیاست هستند[3].

به گفتۀ فوکو، انقلاب اسلامی ایران در ۱۹۷۸، در تلاشش برای بیرون انداختن شاه، تمام قدرت پدیده‌های دینی را برای نگه‌داشتن ارادۀ جمعی آشکار کرد. اسلام در اینجا نماد شور آزادی و برابری است نه ایدئولوژی یا مرامنامۀ خاصی. سرنوشت ویژۀ معنویت سیاسیِ شیعی را باید در همین نقطه جستجو کرد؛ یک روحیۀ مبارزه‌جو برای آفرینش سوژه‌ای خود آیین که از دل روابطی عادلانه و برابر و دوسویه سر بیرون کشیده است و از سرسپاری و انقیاد به هر قدرتی سرباز می‌زند و همواره نشان مبارزه و مقاومت را با خویشتن حمل می‌کند و هیچ‌گاه نمی‌تواند به تریبون حاکمان تبدیل شود. تشیع با هر نوع حاکمیتی سر ناسازگاری دارد. تشیع همچون نیروی انفجاری و انقلابی عصیانگر عمل می کند. نیرویی که تن به «حکومت شدن» نمی‌دهد. در این شکل از انقلاب همان‌گونه که روحانیون نقش رهنمودی را بر دوش می‌کشند، همان‌طور هم در دیدرس و نظارت مردمی هستند که این اعتبار راهبردی را به آنان بخشیده است؛ کوچک‌ترین لغزشی از آن‌ها سلب صلاحیت و امتیاز می‌کند. تشیع مکتب اعتراض است همین مکتب به پیروانش آموخته در برابر هیچ‌چیز سکوت نکنند، حتی در برابر انحراف و استبداد روحانیونش. درواقع با این تعریف فوکو از معنویتی سخن می گفت که «اخلاق مقاومت» را ترویج می‌کرد، نوعی تقابل با امور بهنجار شده؛ بنابراین ازنظر او این معنویت نه‌تنها افیون توده‌ها نبود بلکه همچون نیرویی برای تغییر و شور دیگربودگی عمل می‌کرد. فوکو دریکی از گزارش‌هایش راجع به تشیع می‌نویسد: تشیع شکلی است از مبارزۀ سیاسی و شیوۀ تبدیل‌شدن به نیرویی مقاومت‌ناپذیر برای تغییر زندگی و جهان پیرامون خویشتن. بر همین اساس می‌توان نتیجه گرفت فوکو در ایران مفهوم انقلاب را در معنای وسیع «انقلابی بودن» دریافت. انقلاب گونه‌ای از به پا خاستن و خیزشی دیگرگونه شدن و منقلب شدن است؛ تغییر در رابطه با خویشتن و دیگران و خدا و اشیا؛ به‌طوری‌که کل تجربۀ ما را زیرورو کند و منجر به تغییر و انقلاب در خویشتن شود؛ بنابراین فوکو از تنگنای محدود معنای انقلاب به معنای کنشی سیاسی که معطوف به باژگونی حکومت است عبور می‌کند و مفهوم انقلاب را به فرآیند خلاق بازسازی «خود» مرتبط می‌سازد؛ چیزی که در فلسفه و دیدگاه او به «تکنولوژی‌های خود» معروف است.

انتقادات به فوکو

تا جایی که می‌دانیم بسیاری از مفسران فرانسوی که پیش‌تر با فوکو و دیدگاه‌های فلسفی، جامعه‌شناختی و تبار شناختی‌اش با او همراه و هم‌زبان بودند، به‌شدت به ماهیت مسئله برانگیز مواضع فوکو نسبت به ایران انتقاد کرده‌اند. حتی بااینکه بسیاری از روشنفکران برجستۀ فرانسوی درگیر شور و شوق تحولات ایران در اواخر ۱۹۷۸ شده بودند، نه‌تنها هیچ‌کدام در جانب‌داری صریح از اسلام‌گرایان علیه مارکسیست‌های سکولار و چپ‌گرایان، از فوکو پیروی نکرد، بلکه در بسیاری از موارد او را آماج انتقادات شدید قراردادند. به‌ویژه در مارس و آوریل ۱۹۷۹، زمانی که سخت‌گیری‌ها علیه زنان، اقلیت‌ها و دگراندیشان در ایران آغاز شد، نوشته‌های فوکو دربارۀ ایران، گریبانش را گرفت.

درواقع ازنظر مجامع اروپایی لرزه‌هایی که توسط انقلاب ایران ایجاد شد، به نتایج مطلوب داخلی و بین‌المللیِ مورد انتظار نرسید بر همین اساس چند ماه پس‌ازاین ماجرا مقاله‌ای بسیار جدلی و البته تعریضی تحت عنوان «فیلسوفان چه رؤیایی در سردارند» (در تعریض به کتاب ایرانیان چه رؤیایی در سردارند از فوکو) در لوماتَن منتشر شد که توسط کلودی و ژاک بورویل نگاشته شده بود که ستایش شیفته‌وار فوکو از معنویت سیاسی را به‌نقد می‌کشید. بورویل‌ها فهم فوکو از «سیاست معنوی» را به سخره می‌گیرند و می‌گویند که برایشان جالب است بدانند آیا این مفهوم، ارتباطی با «معنای معنویِ» موردنظر فوکو و آنچه هم‌اینک در ایران می‌گذرد دارد یا نه؟ این دو روزنامه‌نگار که گرایش‌های فمینیستی نیز داشتند با اشاره به کتاب «مراقبت و تنبیه» فوکو می‌گویند: «این معنویت که مراقبت می‌کند و تنبیه می‌کند.» آن‌ها همچنین در این مقاله از فوکو می‌خواهند اعتراف کند که نگرش اش در مورد ایران و اتفاقات پیرامون آن بر خطا بوده‌ است. جیمز میلر (James Miller) ) فیلسوف سیاسی جهان انگلیسی‌زبان نیز در نوشته‌های خود مواضع فوکو دربارۀ ایران را نوعی «ساده‌انگاری» دانسته است. دیدیر اریبون (Didier Eribon) عضو هیئت تحریریه‌ی نوول اُبزرواتور، دوست نزدیکِ فوکو و نویسندۀ زندگی‌نامۀ او که تقریباً متعادل‌ترین گفتمان را دربارۀ فوکو و ایران عرضه کرده، نوشته است: انتقادات و طعنه‌هایی که فوکو به خاطر «اشتباهاتش» دربارۀ ایران با آن مواجه شد، به دلسردی ناشی از پذیرش محدود و نقادانۀ جلد اول تاریخ سکسوالیتۀ او افزودند. اریبون می‌افزاید: تا مدت‌ها پس‌ازاین انتقادات و اتفاقات، فوکو به‌ندرت دربارۀ سیاست و ژورنالیسم اظهارنظر می‌کرد. زندگی نامه‌نویس فرانسوی دیگری به نام ژنت کلمبل (Jeannette Colombel) که او نیز از دوستان فوکو بود، می‌گوید مجادلات پیرامون انقلاب ایران و اتفاقات پس‌ازآن حقیقتا فوکو را به‌شدت رنجاند. دیوید ماسی (David Macey) نیز که نویسندۀ جامع‌ترین زندگی‌نامۀ فوکو محسوب می‌شود بیان کرد که حملات انتقادی فرانسوی‌ها و اروپایی‌ها به فوکو به خاطر نوشته‌هایش درباره ایران اغراق‌آمیز و خردکننده بود، با‌این‌حال این نویسنده خود اذعان می‌کند که فوکو آن‌قدر «تحت تأثیر» آنچه در ایرانِ ۱۹۷۸ دیده بود، قرار داشت که بدون شک تحولات ایران و اتفاقات احتمالی آینده‌ای را که شاهدش بود، بد تعبیر کرد. در این رابطه برخی ادعا می‌کنند که برخورد مسئله‌دار منتقدان با فوکو تا حدودی به این خاطر بود که او از هشدارهای فمینیست‌های ایرانی و غربی غفلت کرد، همان‌طور هشدارهای سکولارهای چپ‌گرا را نادیده گرفت، چپ‌گرایانی که از آغاز، رویکردی متعادل‌تر و انتقادی‌تر نسبت به انقلاب اتخاذ کرده بودند.

به‌هرحال اگرچه گفته می‌شود فوکو هیچ‌گاه به‌طور مستقیم به انتقادهای فراوان علیه خود که در نقدها و بررسی‌های «ایران: انقلاب به نام خدا» مطرح می‌شد، پاسخ نداد اما به گفتۀ برخی او تنها چند ماه پس از بازگشت از ایران اظهار کرد بود که «فقط تحت تأثیر تلاشِ مردمی برای گشودن بُعدی معنوی در سیاست، در یک پروژۀ دینی قرار گرفته بود. او همچنین گفته بود که ظاهرا اکنون احضار شده‌ام تا به خطاهایم اذعان کنم. به گفتۀ دوستان و همکاران فوکو او بعدها در گفته‌هایش اذعان کرد آنچه در دیدار از ایران و انقلاب ایران، بدان علاقه پیداکرده بود، نه «خرقۀ ایدلوژیک» بلکه «شورش‌های زنده» بوده است.

منابع

دانیالی، عارف (۱۳۹۳) میشل فوکو، زهد زیبایی شناسانه به‌مثابه گفتمان ضد دیداری، تهران، تیسا

ریچمن، میشل (۱۳۹۱) قدرت و امر قدسی، مترجم سمانه مرادیانی، درباتای، ژرژ. تهران، رخداد نو

فوکو، میشل (۱۳۷۷) ایرانی‌ها چه رؤیایی در سردارند؟ مترجم حسین معصومی همدانی، تهران، هرمس

فوکو، میشل (۱۳۹۱) ایران روح یک جهان بی‌روح، مترجم نیکو سرخوش، افشین جهان‌دیده، تهران، نی

Afary, Janet and Kevin B. Anderson.Forthcoming.Foucault, Gender, and the Iranian Revolution: TheSeductions of Islamism. Chicago: University of Chicago Press.

Eribon, Didier. [1989] 1991.Michel Foucault. Trans. by Betsy Wing. Cambridge, MA: Harvard UniversityPress.

Macey, David. 1993. The Lives of Michel Foucault. New York: Vintage.

Miller, James. 1993. The Passion of Michel Foucault. New York: Doubleday.

[1] ـ Paul Michel Foucault:1926-1984

[2] ـ نمونه‌ها از کتاب مجموعه مقالات «ایرانیان چه رؤیایی در سردارند؟» و یادداشت‌های فوکو پیرامون ایران.

[3] ـ یادداشت‌های «فوکو» درباره انقلاب ایران پیش از ۲۲ بهمن ۵۷، در جلد سوم «یادداشت‌های پراکنده فوکو» (متن فرانسه) منتشرشده است و در فارسی نیز با ترجمه حسین معصومی همدانی انتشاریافته است.

فاطمه رنجبر دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سمنان ، سمنان . ایران

fateme_ranjbar@semnan.ac.ir

مقدمه

در دهه‌های اخیر، مطالعات جنسیت به یکی از حوزه‌های بنیادین علوم اجتماعی و انسانی تبدیل شده است؛ حوزه‌ای که نه‌تنها به بررسی تفاوت‌های زیستی میان زنان و مردان نمی‌پردازد، بلکه به بازخوانی اجتماعی، فرهنگی و ایدئولوژیک جنسیت به‌مثابه یک برساخت تاریخی و گفتمانی توجه دارد. به‌عبارتی، جنسیت دیگر نه امری طبیعی یا بدیهی، بلکه محصولی اجتماعی و تاریخی تلقی می‌شود که در بستر مناسبات قدرت، نهادهای اجتماعی و ساختارهای گفتمانی شکل گرفته و بازتولید می‌شود. در این میان، پرسش از چیستی "زن بودن" یا "مرد بودن" به مسیری برای واکاوی بنیان‌های هویتی، سیاسی و فرهنگی جوامع بدل شده است. به‌ویژه در جوامعی که تجربه زیستن درون ساختارهای ایدئولوژیک، دینی و سیاسی خاص را داشته‌اند، این پرسش ابعادی چندلایه، مناقشه‌برانگیز و گاه رهایی‌بخش یافته است.در ایران معاصر، مسئله جنسیت همواره یکی از حوزه‌های نزاع و کشاکش میان نهادهای قدرت و نیروهای اجتماعی بوده است. جنسیت نه‌فقط به‌مثابه هویتی فردی، بلکه به‌عنوان پروژه‌ای اجتماعی، پیوسته در معرض تعریف، کنترل، تحمیل و مقاومت قرار داشته است. آن‌گونه که فمینیسم انتقادی و نظریه‌های گفتمانی نظیر رویکرد میشل فوکو یا جودیت باتلر مطرح می‌کنند، "زنانگی" و "مردانگی" در خلأ شکل نمی‌گیرند، بلکه تحت تأثیر شبکه‌ای از هنجارهای فرهنگی، نهادهای رسمی، دستگاه‌های ایدئولوژیک، و ساختارهای قدرت، معنادار و تثبیت می‌شوند. به بیان دیگر، آنچه "رفتار مناسب زنانه" یا "مردانه" تلقی می‌شود، بازتابی از یک نظم گفتمانی خاص است که توسط نظام‌های اجتماعی و سیاسی حمایت و بازتولید می‌شود.از همین منظر است که دسته‌بندی‌های جنسیتی، از مرز تفاوت‌های زیست‌شناختی فراتر رفته و با مقولات پیچیده‌تری چون دین، ملیت، طبقه اجتماعی، نژاد، جغرافیا و فرهنگ پیوند می‌خورند. این پیوندها، مجموعه‌ای از معناهای محدودکننده و سلسله‌مراتب قدرت را در قالب نظم جنسیتی تحمیل می‌کنند که هرگونه انحراف از آن، با واکنش‌های گفتمانی یا نهادی مواجه می‌شود. در همین راستا، مسئله تحمیل هنجارهای خاص جنسیتی از سوی نهادهای حاکم، یکی از مصادیق بارز کنش گفتمانی قدرت در جهت تثبیت نظم مسلط است.

تحولات اجتماعی و سیاسی سال‌های اخیر در ایران، به‌ویژه در پی اعتراضات گسترده، مطالبه‌گری‌های جنسیتی، و ظهور نسل جدیدی از زنان و مردانی که به بازتعریف نقش‌های جنسیتی تمایل دارند، فضایی را فراهم کرده است که در آن، نظم سنتی جنسیت به چالش کشیده شده و فرصت‌هایی برای برهم‌زدن این نظم و بازآفرینی مفاهیم جدید زنانگی و مردانگی پدید آمده است. در چنین بستری، مقاومت‌های جنسیتی، نه‌تنها کنشی فردی، بلکه اقدامی سیاسی-اجتماعی برای بازنویسی بدن، هویت و موقعیت اجتماعی زن و مرد در جامعه‌ای در حال گذار تلقی می‌شوند.

مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه در پی تحولات اجتماعی و ایدئولوژیک دو دهه اخیر در ایران، گفتمان‌های بدیل یا پادگفتمان‌هایی پدید آمده‌اند که به بازتعریف "زنانگی" و "مردانگی" پرداخته‌اند؟ این مقاله در پی آن است که مشخص کند کدام روایت‌ها و گفتمان‌ها در خلق معناهای جدید از جنسیت نقش داشته‌اند و این معناهای نو چگونه در تقابل با نظم جنسیتی مسلط، قابلیت دگرگونی در ساختارهای اجتماعی و سیاسی را دارا هستند.در شرایطی که جامعه ایران درگیر تحولات عمیق ارزشی، نسلی و هویتی است، بررسی بازنمایی جنسیت و چگونگی تغییر معناهای جنسیتی، ضرورتی اساسی برای درک آینده اجتماعی کشور است. تحلیل این تحولات نه‌تنها به فهم بهتر مقاومت‌های جنسیتی می‌انجامد، بلکه امکان بازخوانی نقش نهادهای قدرت و گفتمان در بازتولید یا تخریب نظم موجود را نیز فراهم می‌آورد. این پژوهش همچنین می‌تواند در حوزه سیاست‌گذاری عمومی و بازاندیشی در آموزش جنسیتی و حقوق شهروندی نقش مؤثری ایفا کند.فرضیه پژوهش بر آن است که تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در دو دهه گذشته، منجر به ظهور گفتمان‌های بدیلی شده‌اند که با به چالش کشیدن نظم جنسیتی هژمونیک، در حال بازتعریف زنانگی و مردانگی هستند. این گفتمان‌ها، گرچه همچنان با موانع ساختاری روبه‌رو هستند، اما ظرفیت آن را دارند که به تغییر در سلسله‌مراتب قدرت جنسیتی و برهم‌زدن تثبیت‌های ایدئولوژیک بیانجامند.

هژمونی جنسیتی در ایران

موضوع جنسیت دارای آنچنان هژمونی عمیق و گسترده ای است که می توان گفت حتی انسانیت زن/مرد تحت الشعاع آن قرار می گیرد و در پرتو آن تعریف می شود. گفتمان فرهنگی ـ جنسیتی ايران به منزلة يـك نظـام اجتمـاعي ـ سياسـي از حيـث صـورت بنـدي دروني و بيروني بر محور غيريت سازي هاي گفتماني ساخته شده است ، گفتمانی که تفاوت در آلت تناسلی را به منزلۀ نشانه ای از حقیقت جنسیت ها در نظر می گیرد و از این طریق دوتایی مرد و زن را تولید می کند. در این الگو، زنانگی و مردانگی در یک پروسه تاریخی و با تاثیر پذیری از فرهنگ زمانه شکل می گیرند، مفهوم زنانگی همواره به مجموعه شکل ها ، معناها و ارزش های فرهنگی ای اشاره دارد که به طور قراردادی ملازم زنان محسوب می شوند . طبق الگوهای هژمونیکی جنسیتی، زنان موجوداتی ذاتا ناتوان و احساساتی هستند که می باید توسط مردان که ذاتا قوی و عاقل اند هدایت و حمایت شوند در این خصوص زن سوژۀ محافظت و قیمومیت مرد انگاشته می شود؛ و عموما مردان جزء مردم می باشند و زنان عیال مردم، و همزمان فعالیت هایی که به زنان نسبت داده می شود آنها را به شکل زن خانه و درون فضای خانگی تصویر می کند و به زنِ خوب، صرفا معنای همسری و مادری می بخشد. بر همین اساس در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی جایگاهی که برای زن در نظر گرفته می شود بسیار معنادار است. از این رو برخی از اشکال آرایش ( پوشاک و بزک) یا ویژگی های شخصیتی ( انفعال ، رمزو و راز ، اغواگری جنسی ) به طور سنتی به عنوان نشانه های فرهنگی زنانگی ایفای نقش کرده اند. در فرنگ ایرانی زن در جایگاهی قرار دارد که بیشتر از مردان، بار جنسیتی را بر دوش می کشد.

با نگاهی به آخرین گزارش مجمع جهانی، اقتصاد جنسیتی در ایران از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست. ایران در شکاف جنسیتی، نمره 58/0 را کسب کرده و در رتبه 141 جهان قرار دارد .آخرین رتبه جهانی مربوط به کشور یمن با رتبه 145 است که نسبت به گزارش قبلی 2015 با رتبه 137 جهانی، چهار پله افت داشته است. شکافی بدین حد را می توان یک مسئله اجتماعی جدی و اساسی تلقی کرد. در این میان آنچه به نظر می رسد که مانع تحقق عدالت جنسیتی در ایران است، این مسئله است که جنسیت ساختار ایدئولوژیکی پیدا کرده است که افراد جامعه را به دوطبقه مرد و زن، آنهم بر اساس رابطه سلسله مراتبی فرادست و فرودست تقسیم می‌کند. خصلت هژمونیک ایدئولوژی جنسیتی در آن است که کامالً مسلط به نظر نمی رسد بلکه با مقبولیت و پذیرش اجتماعی همراه است و این تسلط همراه با پذیرش اجتماعی از طریق ابزارهای گفتمانی صورت می گیرد به ویژه به طریقی که مفروضات ایدئولوژیکی به طور مداوم تصویب و با گفتمان به صورت امری طبیعی و عمومی تداوم می یابد و در نهاد آموزش بر آن تاکید می گردد و در نهادهای جامعه و کردارهای اجتماعی از نو تجدید پیدا کرده و واسطة فرد و نظم اجتماعی می شود) الزار از سوی دیگر تولید و بازتولید ایدئولوژی جنسیتی با این موضوع ارتباط دارد که نظام برنامه ریزی در ایران فاقد جهت گیری برابری جنسیتی است و نسبت به مسئله جنسیت کور است و در برنامه ریزی های اجتماعی و توسعه کشور به حد کفایت به نیازهای زنان توجه نشده است.

زن به عنوان سوژۀ سخن ایدئواوژیک

مقولۀ زنانگی در گفتمان های فرهنگی ایرانی ـ اسلامی همواره نقش مهم و کانونی در گفتارهای سیاسی بر عهده داشته و دارد، چنان که زن و زنانگی همواره موضوع سخن ایدئولوژیک بوده و جایگاه آن به صورت مستقیم از طریق ایدئولوژی مذهبی تعیین و تعریف شده است. در این خصوص سخنان علمای دینی و سیاسی نیز از دیر باز برسازندۀ جایگاه فروتر زنان و گفتمان های فرودست ساز جنسیتی بوده است چنان که سخنان آیت الله مدرس رهبر روحانیون شناخته شده در این خصوص بسیار مشهور است:

«ما هر چه تامل می کنیم می بینیم خداوند قابلیت در این ها قرار نداده است که لیاقت حق انتخاب داشته باشند، عقول آن ها استعداد ندارد و گذشته از اینکه در حقیقت نسوان در مذهب اسلام ما تحت قیمومیت اند[1].» این گفتار و گفتار های مشابه مانند « زن پاک روی پاک دین باید ، کدبانو و شوی دوست و پارسا و شرم ناک و کوتاه دست و کوتاه زبان و...[2]» و یا « زنان از کثیف‌ترین جزوی که در سرشت نفس آدم بود موجود شدند[3]» و همچنین امام محمد غزالی که دربارۀ زنان بیان می‌کند: «زنان به خرد ناقص‌اند و از جهت کم خردی ایشان است که هیچ‌کس به تدبیر ایشان کار نکند و اگر کسی به گفتار زنان کار کند زیان کند[4]» و همچنین می گوید «بدان که جملگی خوی زنان بر ده گونه است، یکی چون خوک، دوم چون کپی (بوزینه) سه دیگر چون سگ، چهارم چون مار، پنجم چون استر، ششم چون کژدم، هفتم چون موش، هشتم چون کبوتر، نهم چون روباه، دهم چون گوسفند ... ایشان بعد از توصیف زنان در جامۀ حیوانات، زن آرمانی و خوب را چنین زنی می‌داند: زنی که خوی گوسفند دارد مبارک بود همچون گوسفند که بر همه چیزهای وی منفعت یابی[5]» ایشان به دلیل نفوذ کلام و قلم تا چند قرن بعد از عصر خود چنان تأثیری در علما، دانشمندان، باقی گذاشت که شاید بتوان گفت استحکام و تداومِ بخش بسیاری از زمینه‌های ایدئولوژیکی، فکری و فرهنگی برساخت هویت و جنسیت زنانه را می‌توان به او نسبت داد، در این خصوص علمای دینی سلسله مراتب قدرت در رابطۀ زن و مرد را به روشنی نشان می دهند و صراحتا جایگاه زن را فروتر از مرد می دانند؛ همچنین این گفتارها نشان دهندۀ جهت گفتمان حاکم و تشریح جهت حاکمیت مردان و فقدان آزادی سخن گفتن و کنشگری زنان است. حتی در متعادل‌ترین و تعدیل‌یافته ترین گفتمان های اجتماعی نیز تقسیم‌بندی‌های دوگانه که بر سازندۀ جنسیت مردانه و زنانه دیده می‌شود؛ به این معنا که غالباً مردانگی همیشه خود را در قلمرو مالکیت و دارایی قرار می‌دهد درحالی‌که زنانگی در قلمرو ارزانی داشتن و بخشش جای دارد.اگر چه در سال های اخیر گفتمان سنتی درباب فعالیت های اجتماعی زنان تا حدودی تعدیل شده و گاه زنانِ اندکی در موقعیت سوژگی و در جایگاهی متفاوت از قبل، قرار گرفته ند ولی امکانات عرصة عمومی هرگز برای هر دو جنس یکسان نبوده و نیست؛ از ساده ترین سطوح یعنی امکانات تفریحی و ورزشی گرفته تا اشتغال و درآمد و البته تبعیض های حقوقی نیز بر مشکل افزوده است، زیرا در خرده گفتمان های درون ابرگفتمان حاکم، به جایگاه زنان توجه شایانی نشده و وضعت زنان کماکان با ایدئولوژی حاکم/قدرت پیوند خورده است و همچنان ابرگفتمان جنسیتی که از ساختارهای ایدئولویک جنسیتی تغذیه می کند بهترین جایگاه را برای زنان، جایگاه «مادری» و «همسری» می داند. در حقیقت بها دادن و تمرکز اغراق آمیز به این ویژگی به معنای سویۀ به واقع ستمگرانۀ آن در جامعه چیزی جز تمسخر و و دست انداختن زنان نیست. از طرف دیگر اغلب گفتارهای متکثر معطوف به مقوله زنانگی با همۀ سویه های ناسازگار و با همۀ سر و صداها و تعارضات درونی، در یک نکته همداستانند و آن مسئلۀ تنانگی و کنترل بدن زنانه است. در حقیقت بدن زن آغاز همۀ جدال ها در باب جنسیت زنانه است. بدنی که منشا فساد پنداشته شده و باید کنترل و پنهان شود. در این راستا به بدن زنان و تمایلات جسمانی آنان به عنوان مانعی بر سر راه ظهور تصمیم گیری های عقلانی و رهایی روح انسان نگریسته شده است.

پادگفتمان جنسیتی: زن به مثابه سوژۀ دارای حق

آزادی زنان جنبشی بین المللی است، نه از نظر سازمانی بلکه از نظر هویت و هدف های مشترک. در همۀ کشورها که جنبش های آزادی و پادگفتمان های جنسیتی سر بر آورده اند شرایط و تبعیض های موجود بر ضد آنان کمابیش مشابه بوده است . شاید این مشابهت در رشد گفتمان های نوین بی تاثیر نبوده و چه بسا حتی می تواند پیش شرط آن باشد. بسیاری از هواداران گفتمان های نوین جنسیتی ارتقای آگاهی را مهم ترین ارمغان جنبش های سیاسی می دانند ، این آگاهی زمانی به وجود می آید که زنان برای گریز از سرخوردگی نامعین زندگی خصوصی، پا به جنبشی می گذارند که در آن به نظرشان می آید که آنچه تا کنون معضلی فردی بوده در حقیقت از معضلی اجتماعی است و از این رو مسئله ای سیاسی . تبدیل ترس های فردی و فروخوردۀ زن به آگاهی مشترکی از معنای اجتماعی آن ها ، بیرون ریختن خشم و تشویق و کوشش برای به زبان آوردن مسائل دردناک در راستای بازی جنسیت ها و تبدیل آن به مسئلۀ سیاسی ، در واقع همان فرایند ارتقای آگاهی است. پدیدار شدن ارتقای آگاهی در کشور/اجتماعی که سراپا شیفتۀ روش های تباه شدۀ سنتی و کلاسیک جنسیتی بوده است ، نکته ای چشم گیر و قابل تامل است که هیچ روشنفکری نمی تواند به آن بی تفاوت باشد. بسیاری از شعارهای اخیر حاوی عناصر معارضه جویانه توسط طبقه ای است که خود را در مقابل قدرت سرکوب شده می یابد و بر این اساس از صور خاصی از استراتژی های گفتمانی مانند شعار ، سرود ، ترانه و... استفاده می کند.

بسیاری از کسان که به دنبال حرف تازه ای در راستای ایجاد گفتمان های جدید در مورد جنسیت هستند این بحث را دارند که آزادی زنان در واقع آزادی مردان نیز هست، در این راستا بسیاری استدلال می کنند که یک جنبش گفتمانی تا نتواند اهمیت خود را به مردان بقبولاند یا دستکم ایده های خود را برای آن ها روشن کند به جایی نخواهد رسید. در این خصوص در شعارهای وقایع اخیر می توان ردپای این استدلال ها را دید. در حقیقت چگونه یک جنبش می تواند بدون جنس دیگر آزاد باشد؟ واضح است که هر دو جنس از کلیشه های جنسیتی ستم می بینند. وقتی زنان مدعی می شوند که می خواهند ساختار جامعه را عوض کنند که سیستم را سرکوب گر را نیازمند مقابله در تمامی سطوح می دانند. در یک شمای کلی این جنبش با شعار مشخصی که دارد از نظر مفهومی علنی ترین گفتمانی است که تاکنون از طریق زنان مطرح شده است و از این گذشته موفق شده است انقلابی ترین حرف ها را در قالب یک شعار مشخص در عرصۀ عمومی مطرح کند و همین سبب می شود که پرسش های بسیاری به میان آیند به خصوص در بارۀ جامعه ای که مثل همیشه زنان را درکارشان جدی نمی گیرد. در این خصوص در روایات زنان می توان مطالبۀ توسعۀ فضای اجتماعی سیاسی را دید که مرزهای محدود کنندۀ اجتماعی را به چالش می کشد. به زبان ساده مطالبۀ زنان این است که در شمار آورده شوند و فضای اجتماعی شان توسعه یابد. گفتمانی که نوید شکل تازه ای از فمینیسم را (در ایران) می دهد. ذکر این نکته ضروری است که فمینیسم امروزه در جهان فقط یک جنبش اجتماعی نیست بلکه نوعی معرفت شناسی است که نظام معنایی جدیدی را برای مشارکت شهروندان در زندگی اجتماعی و نیز فرآیند توسعه پایدار بدون توجه به تمایزهای جنسیتی پدید آورده است. این نظام معرفتی با توجه به گسترش مهارناپذیر نظام ارتباطات، جهانی شده و به کشور ما نیز راه یافته و آثار چشمگیری بر مطالبات اجتماعی و سیاسی جامعه و زنان باقی گذاشته است. اما آنچه که باید در این میان بدان توجه داشت این است که تحقق خواسته ها و مطالبات زنان مستلزم دگرگونی های گفتمانی ـ ایدئولوژیک است. تغییرات اقتصادی که نسل تازۀ جوانان تحصیل کرده را به صدر این جنبش رانده و انگیزه حمله به نهاد های گفتمانی را فراهم کرده است زمانی ایجاد شده که این قشر دریافت وظایفی بزرگتر از پیشینیان خود که عمدتا زنانی سنتی و مردساخته اند دارند، زنانی که چنان به گفتمان مردسالار و وجود مردان سخنگو که همیشه نقش فرادست را دارا بوده اند، عادت کرده اند که در غیاب آنان سردرگم می شوند. این نسل همچنین دریافتند به زنانی که از عهدۀ شناخت شکل های ویژۀ ستم در زندگی شخصی خود بر نمی آیند نمی توان چندان اعتماد کرد تا دربارۀ شکل های ستمی حرف بزنند که بر زنان دیگر می رود . در اینجا زنان در ابتدا باید شکل های ویژۀ ستم را بشناسند که در زندگی خودشان وجود دارد ، در حقیقت اگر نتوانیم با مشکلات خود به شکلی نقادانه رویاروی شویم حق نداریم ادعا کنیم راه حلی برای مشکلات افراد دیگر پیدا کرده ایم.

برابری جنسیتی، توسعه انسانی و تحول گفتمان

همان گونه که اینگلهارت و ولز در کتاب نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی (1389) بیان می کنند برابری جنسیتی، جنبه ای از فرآیند توسعه انسانی است که از لحاظ اهمیت با روند جهانی گذار به دموکراسی قابل مقایسه بوده و با آن قرابت و پیوستگی بسیاری دارد، لذا برابری جنسیتی یکی از جنبه های مهم نوسازی است این دگرگونی از نقش های جنسیتی تثبیت شده، بخشی از دگرگونی انسان گرایانه گسترده تر مرتبط با رشد ارزش هایی همچون افزایش تساهل، تنوع انسانی و نگرش های ضدتبعیض است. در همین راستا به نظر می رسد امروزه مطالبات جدیدی برای مشارکت شهروندان ایرانی در زندگی اجتماعی و فرآیند توسعة پایدار بدون توجه به تمایزهای جنسیتی، شکل گرفته است. تحقق چنین مطالبه ای ، مستقیما مربوط وارد کردن عدالت جنسیتی و شایسته سالاری در برنامه های توسعه اجتماعی و سیاسی است. در این راستا مطرح ساختن جدی مسئله جنسیت فارغ از ساخت های سنتی و ایدئولوژیکی آن و توسعه در برنامه های ملی، مستلزم تغییراتی مناسب در رویه و ساختار اندیشگی در تدوین برنامه های توسعه است. بدین معنی که وارد کردن موضوع زنان و عدالت جنسیتی در توسعه نیازمند آن است که با نقد فلسفه هایی که زن را صغیر، فرودست، ناتوان و تحت قیمومیت مردان دانسته و انان را احساساتی و فاقد قوۀ تعقل تلقی میکنند، خردمندانه برخورد گردد و با استفاده از تفکری نقادانه درباره نقش سازنده زنان در بازسازی ارتقای اجتماعی و توسعه بر طبق الزامات جامعه نوین و شرایط امروزین جهان بازاندیشی شود. با افزایش آگاهی های زنان و به پیروی از آن، افزایش چشمگیر مطالبات زنان در طول دوره های مختلف و تشکیل نظام های معنایی متفاوت از هویت زنانه، گفتمان های سیاسی نیز با توجه به الزامات دموکراسی و حقوق شهروندی، باید معناهای متناسب از هویت های شکل گرفته زنان در جامعه کنونی را در سامانه نشانگانی خود بگنجانند چه در غیر این صورت زنان به مثابه نیمی از جمعیت جامعه نظام های معنایی آن گفتمان ها را طرد کرده و جایگاه آنها را به زیر سؤال برده و متزلزل خواهند ساخت. نکته قابل تأمل دیگر در این میان این است که استمرار و بازتولید تنازعات گفتمانی در برخی عرصه های مهم از قبیل خانواده، مسئله حجاب، روابط زن و مرد و حقوق زنان برای نظم اجتماعی و یکپارچگی اجتماعی کارکرد منفی داشته و ممکن است در دراز مدت ضمن به چالش کشیدن نظام معنایی و هنجاری آنها، موجب شکل گیری جنبش زنان در تخاصم با نظم اجتماعی حاکم شود. نتیجه این که بهتر آن است که نگاهمان را به سکسوالیته و جنسیت به عنوان مقولات تحلیلی کارآمد تغییر دهیم و ضروری است گفتمان های مختلف درون ابرگفتمان جنسیتی، فارغ از تنازع و تخاصم های ارزشی که تاریخ مصرف شان گذشته، ضمن توجه به حقوق زنان در قوانین جاری کشور، ایجاد فرصت های برابر برای هر دو جنس را در برنامه های اجتماعی جریان سازی کنند.

منابع برای مطالعه بیشتر

انگلهارت، رونالد؛ ولزل، كريسـتين (1389 ) نوسـازي، تغييـرات فرهنگــي و دموكراســي، ترجمـة يعقوب احمدي، تهران: كوير

بیتس، دانیل، پلاگ، فرد(1387) انسان شناسی فرهنگی ، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، انتشارات علمی

پاک نهاد، مریم(1382) فرادستی و فرودستی در زبان، تهران، گام نو

توکلی، نیره(1382) «فرهنگ و هویت جنسی با نگاه بر ادبیات ایران»، مجله نامه انسان شناسی، دوره اول ، شماره سوم

رفعت جاه، مریم(1387) تاملی در هویت زن ایرانی، تهران، انشارات دانشگاه تهران

ساروخانی، باقر، رفعت جاه، مریم(1383) «عوامل اجتماعی موثر بر میزان پذیرش کلیشه های جنسیتی»، پژوهش زنان، دوره 5، شماره 1

ساکسونهاوس، آرلین(1400) زنان در تاریخ اندیشه سیاسی از یونان باستان تا ماکیاولی، ترجمه نرگس تاجیک نشاطیه، تهران، نشر ثالث

میچل، جولیت(1400) نگاهی به بیرون از ژرفا: بازنگری جایگاه اجتماعی زن، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نشر خوب

میشل، آندره(1376)پیکار با تبعیض جنسی(پاکسازی کتاب، خانه، مدرسه، و جامعه از کلیشه های تبعیض جنسی)، ترجمه محمد جعفر پوینده، تهران، نشر نگاه

علی پور، پروین، زاهدی ، محمد جواد، ملکی، امیر،جوادی یگانه، محمدرضا(1396) «بازنمائی کشمکشهای گفتمانی عدالت جنسیتی در برنامه های توسعه جمهوری اسلامی ایران» سال 17، شماره 66

فروتن، یعقوب(1399)«کلیشه های جنسیتی در ایران بر پایۀ رویکرد اجتماعی و جمعیت شناختی» نشریه جامعه شناسی کاربردی، سال 31، شماره 79

نجم آبادی، افسانه (1399) چرا شد محو از یاد تو نامم؟، ترجمه شیرین کریمی، تهران، نشر بیدگل

[1] ـ به نقل ازافسانه نجم آبادی، چرا شد محو از یاد تو نامم، 1399 ، ص: 78

[2] ـ قابوس نامه

[3] ـ میر حسن هروی از نویسندگان قرن هفتم به نقل از توکلی در مقالۀ «فرهنگ و هویت جنسی با نگاه بر ادبیات ایران»(1382)

[4] ـ نصیحۀ الملوک: 1361 ص: 285

[5] ـ همان : نک 270 ـ 275

نویسنده فاطمه رنجبر

زبان شناسان شناختی معتقدند بخش اعظم معنای استعاری در زبان، محصول تجارب ما از بدنمان است. جانسون درکتاب «بدن در ذهن» (۱۹۸۷) به اهمیت الگوهای برخاسته از تجربه بدنی انسان ها در شکل دهی به مفاهیم عقلانی اشارهمی کند و نشان می دهد که چگونه ذهن از تجربیات بدنی، مفاهیم روزمره می سازد؛ ازاین رو بدن را می توان یکی ازوسیع ترین حوزه های نمود «استعاره مفهومی» و تحفیق درباره آن ها دانست؛. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای به بررسی برخی از الگوهای فرهنگی ای پرداخته شده است که بر آفرینشاستعاره های مفهومی با محوریت اندام های بدن در زبان فارسی و به ویژه در امثال الحکم تاثیر داشته اند. با توجه بهگستردگی حیطه موضوع، پیکره تحقیق حاضر بر اساس نام سه عضو از اعضای بدن (چشم. سر زبان) شکل گرفتهاست. نتایج پژوهش نشان می دهد با بررسی شمار معدودی از اصطلاحات و ضرب المتل های روزمره زبان فارسی بر پایهواژه «سر» این مسئله استتباط می شود که این اندام واژه در اغلب ضرب المثل ها در حوزه استعاری «ظرف» مفهوم سازیشده است. ظرفی برای احساسات، جرئت، خاطرات، افکار و تصورات. اندام واژه «چشم» نیز اغلب به صورت مفهومیانتزاعی به کاررفته است به عبارتی در مفهوم سازی استعاری چشم از حوزه های مبدا همچون «چشم انسان است، چشمظرف و شیء است» . بهره گرفته شده است. در خصوص اندام وا زبان نیز یافته های پژوهش نشان می دهد پربسامدترینو قوی ترین مفاهیم استعاری این اندام واژه با محوریت «زبان انسان است، زبان شی (آسیب رسان) است و زبان مکاناست» ساخته شده است.

برای مطالعه ادامه بحث :

رنجبر، فاطمه،1403،بررسی مفاهیم استعاری نام اندام ها در امثال الحکم دهخدا،پنجمین کنفرانس ملی نوآوری و تحقیق در فرهنگ، زبان و ادبیات فارسی،تهران،https://civilica.com/doc/2090271

نویسنده : فاطمه رنجبر

آزادی زنان جنبشی بین المللی است، نه از نظر سازمانی بلکه از نظر هویت و هدف های مشترک. در همۀ کشورها که جنبش های آزادی و پادگفتمان های جنسیتی سر بر آورده اند شرایط و تبعیض های موجود بر ضد آنان کمابیش مشابه بوده است . شاید این مشابهت در رشد گفتمان های نوین بی تاثیر نبوده و چه بسا حتی می تواند پیش شرط آن باشد. بسیاری از هواداران گفتمان های نوین جنسیتی ارتقای آگاهی را مهم ترین ارمغان جنبش های سیاسی می دانند ، این آگاهی زمانی به وجود می آید که زنان برای گریز از سرخوردگی نامعین زندگی خصوصی، پا به جنبشی می گذارند که در آن به نظرشان می آید که آنچه تا کنون معضلی فردی بوده در حقیقت از معضلی اجتماعی است و از این رو مسئله ای سیاسی . تبدیل ترس های فردی و فروخوردۀ زن به آگاهی مشترکی از معنای اجتماعی آن ها ، بیرون ریختن خشم و تشویق و کوشش برای به زبان آوردن مسائل دردناک در راستای بازی جنسیت ها و تبدیل آن به مسئلۀ سیاسی ، در واقع همان فرایند ارتقای آگاهی است. پدیدار شدن ارتقای آگاهی در کشور/اجتماعی که سراپا شیفتۀ روش های تباه شدۀ سنتی و کلاسیک جنسیتی بوده است ، نکته ای چشم گیر و قابل تامل است که هیچ روشنفکری نمی تواند به آن بی تفاوت باشد. بسیاری از شعارهای اخیر حاوی عناصر معارضه جویانه توسط طبقه ای است که خود را در مقابل قدرت سرکوب شده می یابد و بر این اساس از صور خاصی از استراتژی های گفتمانی مانند شعار ، سرود ، ترانه و... استفاده می کند.

بسیاری از کسان که به دنبال حرف تازه ای در راستای ایجاد گفتمان های جدید در مورد جنسیت هستند این بحث را دارند که آزادی زنان در واقع آزادی مردان نیز هست، در این راستا بسیاری استدلال می کنند که یک جنبش گفتمانی تا نتواند اهمیت خود را به مردان بقبولاند یا دستکم ایده های خود را برای آن ها روشن کند به جایی نخواهد رسید. در این خصوص در شعارهای وقایع اخیر می توان ردپای این استدلال ها را دید. در حقیقت چگونه یک جنبش می تواند بدون جنس دیگر آزاد باشد؟ واضح است که هر دو جنس از کلیشه های جنسیتی ستم می بینند. وقتی زنان مدعی می شوند که می خواهند ساختار جامعه را عوض کنند که سیستم را سرکوب گر را نیازمند مقابله در تمامی سطوح می دانند. در یک شمای کلی این جنبش با شعار مشخصی که دارد از نظر مفهومی علنی ترین گفتمانی است که تاکنون از طریق زنان مطرح شده است و از این گذشته موفق شده است انقلابی ترین حرف ها را در قالب یک شعار مشخص در عرصۀ عمومی مطرح کند و همین سبب می شود که پرسش های بسیاری به میان آیند به خصوص در بارۀ جامعه ای که مثل همیشه زنان را درکارشان جدی نمی گیرد. در این خصوص در روایات زنان می توان مطالبۀ توسعۀ فضای اجتماعی سیاسی را دید که مرزهای محدود کنندۀ اجتماعی را به چالش می کشد. به زبان ساده مطالبۀ زنان این است که در شمار آورده شوند و فضای اجتماعی شان توسعه یابد. گفتمانی که نوید شکل تازه ای از فمینیسم را (در ایران) می دهد. ذکر این نکته ضروری است که فمینیسم امروزه در جهان فقط یک جنبش اجتماعی نیست بلکه نوعی معرفت شناسی است که نظام معنایی جدیدی را برای مشارکت شهروندان در زندگی اجتماعی و نیز فرآیند توسعه پایدار بدون توجه به تمایزهای جنسیتی پدید آورده است. این نظام معرفتی با توجه به گسترش مهارناپذیر نظام ارتباطات، جهانی شده و به کشور ما نیز راه یافته و آثار چشمگیری بر مطالبات اجتماعی و سیاسی جامعه و زنان باقی گذاشته است. اما آنچه که باید در این میان بدان توجه داشت این است که تحقق خواسته ها و مطالبات زنان مستلزم دگرگونی های گفتمانی ـ ایدئولوژیک است. تغییرات اقتصادی که نسل تازۀ جوانان تحصیل کرده را به صدر این جنبش رانده و انگیزه حمله به نهاد های گفتمانی را فراهم کرده است زمانی ایجاد شده که این قشر دریافت وظایفی بزرگتر از پیشینیان خود که عمدتا زنانی سنتی و مردساخته اند دارند، زنانی که چنان به گفتمان مردسالار و وجود مردان سخنگو که همیشه نقش فرادست را دارا بوده اند، عادت کرده اند که در غیاب آنان سردرگم می شوند. این نسل همچنین دریافتند به زنانی که از عهدۀ شناخت شکل های ویژۀ ستم در زندگی شخصی خود بر نمی آیند نمی توان چندان اعتماد کرد تا دربارۀ شکل های ستمی حرف بزنند که بر زنان دیگر می رود . در اینجا زنان در ابتدا باید شکل های ویژۀ ستم را بشناسند که در زندگی خودشان وجود دارد ، در حقیقت اگر نتوانیم با مشکلات خود به شکلی نقادانه رویاروی شویم حق نداریم ادعا کنیم راه حلی برای مشکلات افراد دیگر پیدا کرده ایم.

برابری جنسیتی، توسعه انسانی و تحول گفتمان

همان گونه که اینگلهارت و ولز در کتاب نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی (1389) بیان می کنند برابری جنسیتی، جنبه ای از فرآیند توسعه انسانی است که از لحاظ اهمیت با روند جهانی گذار به دموکراسی قابل مقایسه بوده و با آن قرابت و پیوستگی بسیاری دارد، لذا برابری جنسیتی یکی از جنبه های مهم نوسازی است این دگرگونی از نقش های جنسیتی تثبیت شده، بخشی از دگرگونی انسان گرایانه گسترده تر مرتبط با رشد ارزش هایی همچون افزایش تساهل، تنوع انسانی و نگرش های ضدتبعیض است. در همین راستا به نظر می رسد امروزه مطالبات جدیدی برای مشارکت شهروندان ایرانی در زندگی اجتماعی و فرآیند توسعة پایدار بدون توجه به تمایزهای جنسیتی، شکل گرفته است. تحقق چنین مطالبه ای ، مستقیما مربوط وارد کردن عدالت جنسیتی و شایسته سالاری در برنامه های توسعه اجتماعی و سیاسی است. در این راستا مطرح ساختن جدی مسئله جنسیت فارغ از ساخت های سنتی و ایدئولوژیکی آن و توسعه در برنامه های ملی، مستلزم تغییراتی مناسب در رویه و ساختار اندیشگی در تدوین برنامه های توسعه است. بدین معنی که وارد کردن موضوع زنان و عدالت جنسیتی در توسعه نیازمند آن است که با نقد فلسفه هایی که زن را صغیر، فرودست، ناتوان و تحت قیمومیت مردان دانسته و انان را احساساتی و فاقد قوۀ تعقل تلقی میکنند، خردمندانه برخورد گردد و با استفاده از تفکری نقادانه درباره نقش سازنده زنان در بازسازی ارتقای اجتماعی و توسعه بر طبق الزامات جامعه نوین و شرایط امروزین جهان بازاندیشی شود. با افزایش آگاهی های زنان و به پیروی از آن، افزایش چشمگیر مطالبات زنان در طول دوره های مختلف و تشکیل نظام های معنایی متفاوت از هویت زنانه، گفتمان های سیاسی نیز با توجه به الزامات دموکراسی و حقوق شهروندی، باید معناهای متناسب از هویت های شکل گرفته زنان در جامعه کنونی را در سامانه نشانگانی خود بگنجانند چه در غیر این صورت زنان به مثابه نیمی از جمعیت جامعه نظام های معنایی آن گفتمان ها را طرد کرده و جایگاه آنها را به زیر سؤال برده و متزلزل خواهند ساخت. نکته قابل تأمل دیگر در این میان این است که استمرار و بازتولید تنازعات گفتمانی در برخی عرصه های مهم از قبیل خانواده، مسئله حجاب، روابط زن و مرد و حقوق زنان برای نظم اجتماعی و یکپارچگی اجتماعی کارکرد منفی داشته و ممکن است در دراز مدت ضمن به چالش کشیدن نظام معنایی و هنجاری آنها، موجب شکل گیری جنبش زنان در تخاصم با نظم اجتماعی حاکم شود. نتیجه این که بهتر آن است که نگاهمان را به سکسوالیته و جنسیت به عنوان مقولات تحلیلی کارآمد تغییر دهیم و ضروری است گفتمان های مختلف درون ابرگفتمان جنسیتی، فارغ از تنازع و تخاصم های ارزشی که تاریخ مصرف شان گذشته، ضمن توجه به حقوق زنان در قوانین جاری کشور، ایجاد فرصت های برابر برای هر دو جنس را در برنامه های اجتماعی جریان سازی کنند.

فاطمه رنجبر

موضوع جنسیت دارای آنچنان هژمونی عمیق و گسترده ای است که می توان گفت حتی انسانیت زن/مرد تحت الشعاع آن قرار می گیرد و در پرتو آن تعریف می شود. گفتمان فرهنگی ـ جنسیتی ايران به منزلة يـك نظـام اجتمـاعي ـ سياسـي از حيـث صـورت بنـدي دروني و بيروني بر محور غيريت سازي هاي گفتماني ساخته شده است ، گفتمانی که تفاوت در آلت تناسلی را به منزلۀ نشانه ای از حقیقت جنسیت ها در نظر می گیرد و از این طریق دوتایی مرد و زن را تولید می کند. در این الگو، زنانگی و مردانگی در یک پروسه تاریخی و با تاثیر پذیری از فرهنگ زمانه شکل می گیرند، مفهوم زنانگی همواره به مجموعه شکل ها ، معناها و ارزش های فرهنگی ای اشاره دارد که به طور قراردادی ملازم زنان محسوب می شوند . طبق الگوهای هژمونیکی جنسیتی، زنان موجوداتی ذاتا ناتوان و احساساتی هستند که می باید توسط مردان که ذاتا قوی و عاقل اند هدایت و حمایت شوند در این خصوص زن سوژۀ محافظت و قیمومیت مرد انگاشته می شود؛ و عموما مردان جزء مردم می باشند و زنان عیال مردم، و همزمان فعالیت هایی که به زنان نسبت داده می شود آنها را به شکل زن خانه و درون فضای خانگی تصویر می کند و به زنِ خوب، صرفا معنای همسری و مادری می بخشد. بر همین اساس در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی جایگاهی که برای زن در نظر گرفته می شود بسیار معنادار است. از این رو برخی از اشکال آرایش ( پوشاک و بزک) یا ویژگی های شخصیتی ( انفعال ، رمزو و راز ، اغواگری جنسی ) به طور سنتی به عنوان نشانه های فرهنگی زنانگی ایفای نقش کرده اند. در فرنگ ایرانی زن در جایگاهی قرار دارد که بیشتر از مردان، بار جنسیتی را بر دوش می کشد.

با نگاهی به آخرین گزارش مجمع جهانی، اقتصاد جنسیتی در ایران از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست. ایران در شکاف جنسیتی، نمره 58/0 را کسب کرده و در رتبه 141 جهان قرار دارد .آخرین رتبه جهانی مربوط به کشور یمن با رتبه 145 است که نسبت به گزارش قبلی 2015 با رتبه 137 جهانی، چهار پله افت داشته است. شکافی بدین حد را می توان یک مسئله اجتماعی جدی و اساسی تلقی کرد. در این میان آنچه به نظر می رسد که مانع تحقق عدالت جنسیتی در ایران است، این مسئله است که جنسیت ساختار ایدئولوژیکی پیدا کرده است که افراد جامعه را به دوطبقه مرد و زن، آنهم بر اساس رابطه سلسله مراتبی فرادست و فرودست تقسیم می‌کند. خصلت هژمونیک ایدئولوژی جنسیتی در آن است که کامالً مسلط به نظر نمی رسد بلکه با مقبولیت و پذیرش اجتماعی همراه است و این تسلط همراه با پذیرش اجتماعی از طریق ابزارهای گفتمانی صورت می گیرد به ویژه به طریقی که مفروضات ایدئولوژیکی به طور مداوم تصویب و با گفتمان به صورت امری طبیعی و عمومی تداوم می یابد و در نهاد آموزش بر آن تاکید می گردد و در نهادهای جامعه و کردارهای اجتماعی از نو تجدید پیدا کرده و واسطة فرد و نظم اجتماعی می شود) الزار از سوی دیگر تولید و بازتولید ایدئولوژی جنسیتی با این موضوع ارتباط دارد که نظام برنامه ریزی در ایران فاقد جهت گیری برابری جنسیتی است و نسبت به مسئله جنسیت کور است و در برنامه ریزی های اجتماعی و توسعه کشور به حد کفایت به نیازهای زنان توجه نشده است.

زن به عنوان سوژۀ سخن ایدئواوژیک

مقولۀ زنانگی در گفتمان های فرهنگی ایرانی ـ اسلامی همواره نقش مهم و کانونی در گفتارهای سیاسی بر عهده داشته و دارد، چنان که زن و زنانگی همواره موضوع سخن ایدئولوژیک بوده و جایگاه آن به صورت مستقیم از طریق ایدئولوژی مذهبی تعیین و تعریف شده است. در این خصوص سخنان علمای دینی و سیاسی نیز از دیر باز برسازندۀ جایگاه فروتر زنان و گفتمان های فرودست ساز جنسیتی بوده است چنان که سخنان آیت الله مدرس رهبر روحانیون شناخته شده در این خصوص بسیار مشهور است:

«ما هر چه تامل می کنیم می بینیم خداوند قابلیت در این ها قرار نداده است که لیاقت حق انتخاب داشته باشند، عقول آن ها استعداد ندارد و گذشته از اینکه در حقیقت نسوان در مذهب اسلام ما تحت قیمومیت اند[1].» این گفتار و گفتار های مشابه مانند « زن پاک روی پاک دین باید ، کدبانو و شوی دوست و پارسا و شرم ناک و کوتاه دست و کوتاه زبان و...[2]» و یا « زنان از کثیف‌ترین جزوی که در سرشت نفس آدم بود موجود شدند[3]» و همچنین امام محمد غزالی که دربارۀ زنان بیان می‌کند: «زنان به خرد ناقص‌اند و از جهت کم خردی ایشان است که هیچ‌کس به تدبیر ایشان کار نکند و اگر کسی به گفتار زنان کار کند زیان کند[4]» و همچنین می گوید «بدان که جملگی خوی زنان بر ده گونه است، یکی چون خوک، دوم چون کپی (بوزینه) سه دیگر چون سگ، چهارم چون مار، پنجم چون استر، ششم چون کژدم، هفتم چون موش، هشتم چون کبوتر، نهم چون روباه، دهم چون گوسفند ... ایشان بعد از توصیف زنان در جامۀ حیوانات، زن آرمانی و خوب را چنین زنی می‌داند: زنی که خوی گوسفند دارد مبارک بود همچون گوسفند که بر همه چیزهای وی منفعت یابی[5]» ایشان به دلیل نفوذ کلام و قلم تا چند قرن بعد از عصر خود چنان تأثیری در علما، دانشمندان، باقی گذاشت که شاید بتوان گفت استحکام و تداومِ بخش بسیاری از زمینه‌های ایدئولوژیکی، فکری و فرهنگی برساخت هویت و جنسیت زنانه را می‌توان به او نسبت داد، در این خصوص علمای دینی سلسله مراتب قدرت در رابطۀ زن و مرد را به روشنی نشان می دهند و صراحتا جایگاه زن را فروتر از مرد می دانند؛ همچنین این گفتارها نشان دهندۀ جهت گفتمان حاکم و تشریح جهت حاکمیت مردان و فقدان آزادی سخن گفتن و کنشگری زنان است. حتی در متعادل‌ترین و تعدیل‌یافته ترین گفتمان های اجتماعی نیز تقسیم‌بندی‌های دوگانه که بر سازندۀ جنسیت مردانه و زنانه دیده می‌شود؛ به این معنا که غالباً مردانگی همیشه خود را در قلمرو مالکیت و دارایی قرار می‌دهد درحالی‌که زنانگی در قلمرو ارزانی داشتن و بخشش جای دارد.اگر چه در سال های اخیر گفتمان سنتی درباب فعالیت های اجتماعی زنان تا حدودی تعدیل شده و گاه زنانِ اندکی در موقعیت سوژگی و در جایگاهی متفاوت از قبل، قرار گرفته ند ولی امکانات عرصة عمومی هرگز برای هر دو جنس یکسان نبوده و نیست؛ از ساده ترین سطوح یعنی امکانات تفریحی و ورزشی گرفته تا اشتغال و درآمد و البته تبعیض های حقوقی نیز بر مشکل افزوده است، زیرا در خرده گفتمان های درون ابرگفتمان حاکم، به جایگاه زنان توجه شایانی نشده و وضعت زنان کماکان با ایدئولوژی حاکم/قدرت پیوند خورده است و همچنان ابرگفتمان جنسیتی که از ساختارهای ایدئولویک جنسیتی تغذیه می کند بهترین جایگاه را برای زنان، جایگاه «مادری» و «همسری» می داند. در حقیقت بها دادن و تمرکز اغراق آمیز به این ویژگی به معنای سویۀ به واقع ستمگرانۀ آن در جامعه چیزی جز تمسخر و و دست انداختن زنان نیست. از طرف دیگر اغلب گفتارهای متکثر معطوف به مقوله زنانگی با همۀ سویه های ناسازگار و با همۀ سر و صداها و تعارضات درونی، در یک نکته همداستانند و آن مسئلۀ تنانگی و کنترل بدن زنانه است. در حقیقت بدن زن آغاز همۀ جدال ها در باب جنسیت زنانه است. بدنی که منشا فساد پنداشته شده و باید کنترل و پنهان شود. در این راستا به بدن زنان و تمایلات جسمانی آنان به عنوان مانعی بر سر راه ظهور تصمیم گیری های عقلانی و رهایی روح انسان نگریسته شده است.

[1] ـ به نقل ازافسانه نجم آبادی، چرا شد محو از یاد تو نامم، 1399 ، ص: 78

[2] ـ قابوس نامه

[3] ـ میر حسن هروی از نویسندگان قرن هفتم به نقل از توکلی در مقالۀ «فرهنگ و هویت جنسی با نگاه بر ادبیات ایران»(1382)

[4] ـ نصیحۀ الملوک: 1361 ص: 285

[5] ـ همان : نک 270 ـ 275

فاطمه رنجبر

در ادبیات کهن به خصوص ادبیاتی که مردان خالق آن بوده‌اند زنان به‌طورکلی به دو دسته تقسیم‌شده‌اند. دو تصویر اغراق‌آمیز از جنسیت زنانه که او را در قالب «زن اثیری و فرشته گون» و یا «زن فتانه» قرار می‌دهد. این نوع تصویرسازی از زن، خارج از ساختار خانواده و جدا از حوزه سیاست و اقتصاد نیست. البته وضعیت زنان در جوامع و دوره‌های مختلف تاریخی و در میان قشرها و فرهنگ های گوناگون متفاوت بوده است، اما به‌طورکلی در بازنمودهای فرهنگی، دینی و ادبی، برساخت جنسیت و هویت زنانه از این دو حوزه خارج نشده است. در تصاویر و بازنمودهای ارائه‌شده تنها نقش زنان در قالب مادری را می‌توان نقشی مثبت و بنا بر تعریف گذشتگان «مقدس» دانست و تصویر نوع دوم عموما چهرۀ زن را در نقش افسونگر، جادوگر، فتانه، روسپی و معشوقه برساخته است. درواقع در این دیدگاه افراطی درجاتی از نگاه تحقیرآمیز نسبت به زن در تمام جوامع دیده می‌شود؛ یعنی زنان صرف‌نظر از بعد مادری به علت داشتن ویژگی‌های خاص زنانه تحقیرشده‌اند. به عقیدۀ یونگ مادر برای جنس مؤنث، جنبۀ واقع‌گرایانه بیشتر و برای جنس مذکر وجه نمادین بیشتری دارد.در این خصوص یکی از نظریه‌های مهم فلسفۀ اجتماعی برساخت جنسیت که به‌طور موازی با نظریات فروید از استحکام کافی برخوردار است توضیح می‌دهد که این نگرش دوگانه به زن را می‌توان در مذاهب سامری جستجو کرد. مذاهبی که ثنویت ابرازشده آن‌ها نه‌تنها محدود به تقابل‌های جنسیتی به صورت افراطی است بلکه اساساً تنها روش و شیوه تفکری است که از دنیا و جهان ارائه می‌دهد. سمبل این ثنویت به صورت غیرمستقیم در هیئت تقابل خدا و شیطان، بد و خوب، بهشت و جهنم، مؤمن و کافر، فرشته و شیطان جلوه‌گر شده است. بر اساس این دنیای دوگانه، نفرت از «زن بد» و «تقدس زن خوب/مادر» با سرسختی تمام، تأثیر خود را در ناخودآگاه بشر و بخش قابل‌توجهی از ادبیات مردانه گذاشته است؛ با توجه به این‌که فرهنگ تاریخی ایران/شرق عرصه‌ای مردانه است؛ بنابراین از گذشته تا به امروز، مادری به عنوان برساختِ کاملاً زنانه در هاله‌ای ازتقدسِ مضاعف در نهادهای اجتماعی قرار داشته و این مسئله با شدت هر چه تمام تر و به صورت اغراق آمیز به متون هنری و ادبی راه‌یافته است. ذکر این نکته ضروری است که تصاویر برساختی از جنسیت زنانه که بر این تقابل معنایی استوار است معمولاً در جوامعی که باقدرت مردسالار اداره می‌شوند نمود بیشتری پیدا می‌کند. بنابرتعریف فروید می‌توان گفت مفهوم مادرانگی مقدس متأثر از سندرم فرشته ـ فاحشه (Madonna-whore complex) است. تصویر فرشته برساختی است از زنانگی است که امیال جنسی او انکار می‌شود و فاحشه زنی است که امیال جنسی‌اش را نمایان می‌ سازد و بنابراین محترم نیست. در این گفتمان، مادر/ فرشته که به‌دوراز حیطۀ میل جنسی نگاه داشته شده است در جایگاه مقدس قرار دارد، او موجودی آمیزش پرهیز است؛ بر این اساس هرگونه ارادۀ جنسی و بازنمود تمایلات جنسی به هر شکلی در زنان با تعریف فاحشگی در یک رتبه قرار می‌گیرد. درواقع سناریوی جنسی زندگی مردانی که در جوامع مردسالار زندگی می‌کنند بر همین اساس رقم می‌خورد. طبق عقیدۀ فروید در دنیای معاصر به خصوص در جوامع پدرسالار، نه‌تنها از ارزش‌های تفسیری این گفتمان کاسته نشده است بلکه بیش از پیش، بر سلامت منطقی و روایی آن نیز افزوده‌شده است. طبق این نگرش مردمان جوامعی که این سندرم را در خود درونی کرده‌اند از عقدۀ «مادر مقدس» رنج می‌برند و معمولاً برای رفع نیاز جنسی به معشوقه‌ها پناه می‌برند، آن‌ها حین عمل جنسی گاه به زنان بی‌احترامی کرده و حتی حس هجوم و تصرف نسبت به بدن زن را به نمایش می‌گذارند. همین مردان برای ازدواج تمایل شدیدی دارند که «زن پاک» یا «باکره» را برای زندگی بیابند. طبق این ایده آغوش «مادر» همیشه پاک و ستودنی است و آغوش «زن» دام گاه آدم/مرد است.

فاطمه رنجبر

مسئلۀ «دیگري» ومفهوم آن همواره در ساختارهاي قدرت و بیشترازهمه در پس گفتمان هاي شرق شناسی تعریف شده است. فرآیندي که در آن غرب ، برتري خویشتنِ خود را در آینۀ «دیگري» یعنی شرق تعریف کرده است. در واقع تحلیل هاي پدید آمده در این زمینه برنگرش برخی ازنویسندگان ایرانی تاثیر گذاشته و درنوشته هاي آنان انعکاس یافته است به طوري که گاهی به طور مستقیم و یا غیر مستقیم تحت تأثیر گفتمان هاي یک سویه و مرکز گرایانۀ شرق شناسی قرار گرفته اند. نگارندگان در این پژوهش با بهره گیري از رویکرد توصیفی – تحلیلی، به بررسی برخی از داستان هاي «محمدعلی جمال زاده» و «رسول پرویزي» با توجه به بازتاب هاي استعاري «خود» و «دیگري» و همچنین بازتاب شرقی شدگی نسبت به ملیت ایرانی پرداخته اند. نتایج به دست آمده در این پژوهش نشان می دهد که دو نویسندة مذکور خواسته یا ناخواسته در لایه هاي زیرین آثارخود به تقابل دوتایی «شرق و غرب» که شامل فرادستی و خود محوري غرب و تحقیر شرق است ، دامن زده اند و نه تنها به آثار شرقی شده تقلیل یافته اند بلکه شرقی سازي را نیز ترویج کرده اند. در این دو اثر الگوهاي ایرانی ـ شرقی ، در مقایسه با همتاهاي پیشرفتۀ غربی خود فرو دست و «دیگريِ» عقب مانده انگاشته شده اند.

برای مطالعه بیشتر : https://elmnet.ir/doc/20796475-55971